ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੁਂ ਸ੍ਵਾਂ ਪਦਵੀਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਯਤ੍ਨਵਨ੍ਤਮ੍ ਇਮਂ ਜਨਮ੍ । ਸ਼ੈਲਸਂਸ੍ਥ ਇਵਾਧਸ੍ਸ੍ਥਂ ਹਸਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਧੀਰਧੀਃ
ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਸਮਝ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੱਸ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀਮ੍ । ਆਨਨ੍ਦੈਕਾਨ੍ਤਲੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਨਨ੍ਦਪਦਂ ਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਥਿਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਨੰਦ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਨਨ੍ਦਮਹਾਨਨ੍ਦਃ ਕਲਾਤੀਤਸ੍ ਤਤੋ ऽਪਿ ਹਿ । ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਪਦਂ ਗਤਃ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਰਹਿਤ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਗਲਿਤਸਮਸ੍ਤਜਨ੍ਮਪਾਸ਼ਸ੍ ਸਕਲਵਿਹੀਨਮਨੋਮਯਾਭਿਮਾਨਃ । ਪਰਮਰਸਮਯੀਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸਤ੍ਤਾਂ ਜਲਗਤਸੈਨ੍ਧਵਖਣ੍ਡਵਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਾ
ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਨ-ਜਨਮੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਵੀ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਰਸ ਦੀ ਸਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਦਾ ਟੋਲਾ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਾਵਤ੍ ਕੇਵਲਤਾਪਦਮ੍ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿषਯੋ ਵਚਸਾਂ ਚ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਜਦ ਤਕ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸੂਝ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਕੇਵਲਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਦੇ ਤੇ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੂ ਵੰਸ਼ੀ।
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਦੇਹਾਨਾਂ ਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਚਸਾਂ ਤਥਾ । ਵਿषਯੋ ਨ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਇਵਾਮ੍ਬਰਮ੍
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਾ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਪਦਵੀ ਦੂਰੇਭ੍ਯੋ ऽਪਿ ਦਵੀਯਸੀ । ਗਮ੍ਯਾ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਖਲੇਖੇਵ ਨਭਸ੍ਵਤਾਮ੍
ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਯਾ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਤੁਰ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਤਦਨੁ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਘੂਰ੍ਣਿਤਾਃ
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਾਂ ਦਸ਼ਾਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾ ਯਥਾ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਕੋਵਿਦਾਃ । ਤਥਾਧਿਗਚ੍ਛ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਪਦਂ ਰਘੁਕੁਲੋਦ੍ਵਹ
ਜਿਵੇਂ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਦਵੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਯਾ ਰਾਮ ਭਵ ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਵਾਨ੍ । ਚਿਤ੍ਰੇਨ੍ਦੋਰ੍ ਇਵ ਤੇ ਨ ਸ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦ੍ਵੇਗਾਵ੍ ਅਰਿਨ੍ਦਮ
ਰਾਮਾ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੋ; ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਘਟਾਵ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਚਿੰਤਾ।
ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯੇ ਚ ਸਂਵਿਦਮ੍ । ਮਾ ਗृਹਾਣ ਭ੍ਰਮੋ ਹ੍ਯ੍ ਏष ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਇਤਿ ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਣਤਰ ਦੀ ਮਜਬੂਤੀ ਜਾਂ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਧਰੋ; ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ 'ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਨਾਸ਼ੇਨ ਕੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਤੇ ਕੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਤੇ ਦੇਹਸਂਸ੍ਥਯਾ । ਭਵ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕृਤਾਰਮ੍ਭਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਵ੍ ਏष ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ।
ਜ੍ਞਾਤਵਾਨ੍ ਅਸਿ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਅਸਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਾਨ੍ ਅਸਿ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ੋਕੋ ਭਵ ਭੂਤਯੇ
ਤੂੰ ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤਤ੍ਯਕ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਾਲੋਕਸ਼ੋਭਯਾ । ਅਨ੍ਧਕਾਰਾਤਪਾਮ੍ਭੋਦਮੁਕ੍ਤਂ ਖਮ੍ ਇਵ ਸ਼ੋਭਸੇ
ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਠੰਢੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ, ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ।
ਮਨਸ੍ ਤਵਾਤ੍ਮਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਧਸ੍ ਸਮਨੁਧਾਵਤਿ । ਯੋਗਮਨ੍ਤ੍ਰਤਪਸ੍ਸਿਦ੍ਧਃ ਪੁਰੁषਃ ਖਾਦ੍ ਇਵਾਵਨਿਮ੍
ਤੇਰਾ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ; ਯੋਗ, ਮੰਤਰ ਤੇ ਤਪ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਇਹ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚਿਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਪਾਰਾਵਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਇਤਿ ਤੇ ਮਾਸ੍ਤੁ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਦ ਜਾਂ ਵੰਡ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਰਗਾ ਭਰਮ ਨਾ ਰਹੇ।
ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਭਿਧਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਵਿਭੋਃ । ਨਾਮਰੂਪਾਦਿਭੇਦਾਸ੍ ਤੁ ਦੂਰਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਲਂ ਗਤਾਃ
'ਆਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਹਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ, ਰੂਪ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਨ।
ਜਲਮ੍ ਏਵ ਯਥਾਮ੍ਭੋਧਿਰ੍ ਨ ਤਰਙ੍ਗਾਦਿਕਂ ਪृਥਕ੍ । ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਭੂਤੌਘਾਦਿਕਂ ਪृਥਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਭੂਤਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਸਮਸ੍ਤਾਜ੍ ਜਲਧੇਰ੍ ਜਲਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥੈਵ ਜਗਤਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਕ੍ਵ ਕਰੋषਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਕਿਂ ਤਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਚ ਵਾ ਤੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਂ ਨ ਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਚ ਵਾ ਨ ਤੇ
ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਿੱਥੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ 'ਤੂੰ' ਕੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੀ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਨ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨੋ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਚ ਤੈਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਕਲਙ੍ਕਾਯਾ ਭਾਨੋਰ੍ ਇਵ ਤਮਃਪਟੈਃ
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਦਾਗ-ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਾਪਿ ਕਥਯਾਮਿ ਤਵਾਰਿਹਨ੍ । ਦੇਹਾਦਿਭਿਸ੍ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ ਅਪਿ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵਿਭੋਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਦਵੈਤ ਮੰਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਕਿ ਅਸਲ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਛਾਯਾਤਪਪ੍ਰਸਰਯੋਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੋਰ੍ ਯਥਾ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਥਾ ਵੈ ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਚਲਣ, ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਯੋਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਃ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਰਾਮ ਦੇਹਾਤ੍ਮਨੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ।
ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਤਾਰ੍ਥਸ੍ ਤੁ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਥਮ੍ ਏਤਯੋਃ । ਜਡਚੇਤਨਯੋਰ੍ ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣਾਤ੍ਮਨਾ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧ ਇਤਿ ਯਾ ਕਥਾ । ਸੈषਾ ਦੁਰਵਬੋਧੋਤ੍ਥਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨੌ ਜਲਧੀਰ੍ ਯਥਾ
ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਮਿਰਾਜ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਵਲੋਕਨੇਨੈषਾ ਮਿਥ੍ਯਾਦृष੍ਟਿਰ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਵਲੋਕਨਯਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਆਤਪੇ ਜਲਧੀਰ੍ ਯਥਾ
ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਮਲੋ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਵਭਾਸੋ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਦੇਹਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਿਤ੍ਯੋ ਮਲਵਾਂਸ੍ ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਸਰੀਰ ਅਸਥਾਈ ਤੇ ਮੈਲ-ਭਰਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਾਤੇਨ ਭੂਤੈਰ੍ ਆਪੀਵਰੀਕृਤਃ । ਦੇਹਸ੍ ਤੇਨ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਮਨਾਗ੍ ਏਵ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਤਾ ਭੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਸਿਦ੍ਧੌ ਤੁ ਸੁਮਤੇ ਕਲਨੈਵੇਦृਸ਼ੀ ਕੁਤਃ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਜੁੜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਜੇ ਦਵਾਈ ਹੋਣੀ ਹੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਜੀ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜ ਸਕਦਾ ਹੈ?