ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਾਂ ਪ੍ਰੇਰਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਕੁਕਲ੍ਪਨੇ । ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦृष੍ਟਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯੋ ऽਸੌ ਦੂਰਤੋ ऽਧਮਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ 'ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਚ ਬੜੀ ਗਲਤ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਛੱਡ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ । ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤੇषੁ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਖਾਸੁਖੇ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਨੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਂ ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸ੍ਵਾਮ੍ ਅਨੁਜ੍ਝਤਃ । ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰਤ੍ਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਨਿਧੇਰ੍ ਇਵ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਰੀਤ-ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪਕਕਾਰ੍ਯੈਕਪ੍ਰਯਤ੍ਨਪਰਤਾ ਬੁਧੈਃ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪੌਰੁषਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾ
ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇੱਕ-ਮੱਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ 'ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ' ਆਖਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਯਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਤਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਮਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾਭ੍ਯੂਹ੍ਯਤੇ ਧਿਯਾ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਚੁਸਤ ਤੇ ਜਿੰਦ-ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਂ ਸਮਤਾਨਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਸ ਯੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤੇ ਸੇਵ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧਵਃ
ਸਿਆਣੇ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਤੇ ਸਮਾਨ ਸੁਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਪੌਰੁषਂ ਤਚ੍ ਚੇਦ੍ ਦੈਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਏਤਦ੍ ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਾਮ੍ਨਿ ਨਾਪਵਦਾਮਹੇ
ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਜਤਨ ਨੂੰ 'ਕਿਸਮਤ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਮੂਢੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਂ ਦੈਵਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਯੈਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਾਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਲੋਕਦ੍ਵਯਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹ੍ਯਸ੍ਤਨੀ ਦੁष੍ਕ੍ਰਿਯਾਭ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੋਭਾਂ ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਯਥਾ । ਅਦ੍ਯੈਵਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਸਤ੍ਕਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਕਲ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕਰਤੂਤ ਅੱਜ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕੰਮ ਵੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰ।
ਕਰਾਮਲਕਵਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਯਤ੍ ਫਲਮ੍ । ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਦੈਵਮੋਹੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜਤਨ ਦਾ ਫਲ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਆਵਲੇ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਸਪਸ਼ਟ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਕਲਕਾਰਣਕਾਰ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਂ ਨਿਜਵਿਕਲ੍ਪਬਲਾਦ੍ ਉਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਨਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਹਿ ਦੈਵਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਂ ਸ਼੍ਰਯ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ਯ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਕਿਸਮਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਨ-ਕਰਤੂਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇ; ਹੇ ਚੰਗੀ ਨੀਅਤ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਜਤਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ ਸਦਾਚਰਿਤਜृਂਭਿਤਦੇਸ਼ਧਰ੍ਮੈਰ੍ ਯਤ੍ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਫਲਮ੍ ਅਤੀਵ ਚਿਰਪ੍ਰਰੂਢਮ੍ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਹृਦਿ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੋ ऽਪਰਮ੍ ਏਤਿ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਙ੍ਗਾਵਲੀ ਤਦਨੁ ਪੌਰੁषਮ੍ ਏਤਦ੍ ਆਹੁਃ
ਸ਼ਾਸਤਰ, ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਦੇਸ਼-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਜਤਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੈਵ ਪੌਰੁषਫਲਂ ਪੁਰੁषਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਯਤ੍ਨਪਰਤੈਵ ਸਦੈਵ ਕਾਰ੍ਯਾ । ਨੇਯਾ ਤਤਸ੍ ਸਫਲਤਾਂ ਪਰਮਾਮ੍ ਅਥਾਸੌ ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧੁਜਨਪਣ੍ਡਿਤਸੇਵਨੇਨ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਫਲਤਾ ਸੱਚੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਦੈਵਪੌਰੁषਵਿਚਾਰਚਾਰੁਭਿਸ਼੍ ਚੇਤਸਾ ਚਰਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਪੌਰੁषਮ੍ । ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਜਯਤੀਤਿ ਭਾਵਿਤੈਃ ਕਾਰ੍ਯ ਆਰ੍ਯਜਨਸੇਵਨੋਦ੍ਯਮਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯਤਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਬਨ੍ਧਮਯਮ੍ ਆਮਯਮ੍ ਏष ਜੀਵੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੈਹਿਕਂ ਸਹਜਪੌਰੁषਮ੍ ਏਵ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਯਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਤਥੇਨ ਵਰੌषਧੇਨ ਪृष੍ਟੇਨ ਤੁष੍ਟਿਪਰਪਣ੍ਡਿਤਸੇਵਨੇਨ
ਇਹ ਜੀਵ ਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਦੇਹਮ੍ ਅਲ੍ਪਾਧਿਵੇਧਿਤਮ੍ । ਤਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਮਾਦਧ੍ਯਾਦ੍ ਯਥਾ ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਪੀੜਾ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਐਸਾ ਟਿਕਾ ਲਵੇ ਕਿ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਦੈਵਂ ਪੁਰੁषਕਾਰੇਣ ਯੋ ऽਤਿਵਰ੍ਤਿਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਤਿ । ਇਹ ਚਾਮੁਤ੍ਰ ਚ ਜਯੇਤ੍ ਸ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਭਿਵਾਞ੍ਛਿਤਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯੇ ਸਮੁਦ੍ਯੋਗਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾ ਦੈਵਪਰਾਯਣਾਃ । ਤੇ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਅਰ੍ਥਕਾਮੌ ਚ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਦ੍ਵਿषਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਕਿਸਮਤ 'ਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਨਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵ ਚ । ਏਤਾਨਿ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਏਭ੍ਯਃ ਫਲੋਦਯਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ, ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ — ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸਂਵੇਦਨਂ ਚੇਤਸ੍ ਤਥਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਤਥੈਵ ਕਾਯਸ਼੍ ਚਲਤਿ ਤਥੈਵ ਫਲਭੋਕ੍ਤृਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਬਾਲ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਦੈਵਂ ਤੁ ਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਤੋ ਜਯਤਿ ਪੌਰੁषਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਹੀ ਜੀਤਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਦੇਵੇਸ਼ਗੁਰੁਰ੍ ਏष ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਦੈਤ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਗੁਰੁਤਾਂ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਚਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਕਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦਵੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।
ਦੈਨ੍ਯਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾ ਅਪਿ ਸਾਧੋ ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਯਤ੍ਨੇਨ ਯਾਤਾ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯਤਾਮ੍
ਜੋ ਉੱਚੇ ਤੇ ਭਲੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਏ।
ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਵਿਭਵਾਢ੍ਯਾ ਯੇ ਨਾਨਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਦੋषੇਣ ਨਰਕਾਤਿਥਿਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕ ਅਨੇਕ ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਨਰਕ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਗਏ।
ਭਾਵਾਭਾਵਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਦਸ਼ਾਸੁ ਵਿਵਿਧਾਸੁ ਚ । ਸ੍ਵਪੌਰੁषਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਵਿਵृਤ੍ਤਾ ਭੂਤਜਾਤਯਃ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵਨ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤੋ ਗੁਰੁਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਸ੍ਵਤਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਸਿਦ੍ਧਤਾ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨ ਦੈਵਸ੍ਯ ਕਦਾਚਨ
ਚਾਹੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਧਿਆਪਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ—ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ।
ਅਸ਼ੁਭੇषੁ ਸਮਾਵਿष੍ਟਂ ਸ਼ੁਭੇष੍ਵ੍ ਏਵਾਵਤਾਰਯੇਤ੍ । ਯਤ੍ਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੰਦ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਯਚ੍ ਛ੍ਰੇਯੋ ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਂ ਚ ਯਦ੍ ਅਪਾਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਆਚਰ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪੁਤ੍ਰੇਤਿ ਗੁਰਵਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਚੰਗਾ, ਨਿਰਥਕ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰ, ਪੁੱਤ; ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਇੱਉਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਥਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋ ਮੇ ਫਲਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਥਾ ਤਥਾ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਫਲਭਾਙ੍ ਨ ਤੁ ਦੈਵਤਃ
ਜਿੰਨਾ ਮੇਰਾ ਜਤਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਪੌਰੁषੋ ਧੀਮਤਾਂ ਕ੍ਰਮਃ । ਦੈਵਮ੍ ਆਸ਼੍ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਦੁਃਖੇ ਪੇਲਵਬੁਦ੍ਧਿषੁ
ਸਫਲਤਾ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਤਨ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਕਿਸਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੌਸਲਾ ਹੈ।