ਚਿਤ੍ਤੇ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਦੇਹਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਾਵ੍ ਇਵ ਵਿਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਸੁਖਦੁਃਖਦਸ਼ਾਮਯਮ੍
ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਕਰ੍ਤਰਿ ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਂ ਭਵੇਤ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਚਿਤ੍ਤੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨ ਚੇਤਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
ਚੇਤਸਾ ਕृਤਮ੍ ਆਪ੍ਨੋषਿ ਚੇਤਸਾ ਨ ਕृਤਂ ਨ ਤੁ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਦੇਹੋ ਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਕਰ੍ਤृ ਵੈ
ਜੋ ਕੰਮ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਅਸਲ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਮ੍ ਅਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ ਏਵ ਕੁਰ੍ਵਦ੍ ਏਵ ਮਨੋ ਵਿਦੁਃ । ਨ ਕਰ੍ਮਫਲਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਗਨ ਅਤੇ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਮੇਧਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਸਂਸਕ੍ਤੋ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਦੂਰਸ੍ਥਕਾਨ੍ਤਾਸਂਸਕ੍ਤਮਨਾਃ ਕਾਰ੍ਯੈਰ੍ ਇਵਾਗ੍ਰਗੈਃ
ਜੋ ਮਨ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੂਰ ਬੈਠੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨਾਲ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਨੇੜੇ ਹੋ ਰਹੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਕ੍ਤਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਜੀਵੋ ਮਧੁਰਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਬਹਿਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਵਾ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਨ ਹਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਮਿੱਠੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ; ਬਾਹਰੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਭੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਂ ਯਨ੍ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਅਕਰ੍ਤृਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਵਿਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਅਲੇਪਕਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਵੱਖਰਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾਨਾਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਬਹਿਃ । ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਕਰੀਂ ਕ੍ਰੂਰਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਕ੍ਤਿਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍
ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਿਰਹਿਤਮ੍ ਅਲਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਦੋषੇਣ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼ਮਮ੍ ਉਪਗਤਮ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਵ੍ਯੋਮਵਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਲਾਭਮ੍ । ਸਕਲਕਲਨਮੁਕ੍ਤੇਨਾਤ੍ਮਨੈਕਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ਅਲਿਨਿਭਮ੍ ਅਮ੍ਭੋ ਵਾਰਿਣੀਵਾਲਿਨੀਲੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਦੀ ਖਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀਦृਸ਼ੋ ਭਗਵਨ੍ ਸਙ੍ਗਃ ਕਸ਼੍ ਚ ਬਨ੍ਧਾਯ ਵੈ ਨृਣਾਮ੍ । ਕਸ਼੍ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਕਥਿਤਃ ਕਥਂ ਚੈष ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਘ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਚੀਜ਼ ਬਾਂਧਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਦੇਹਦੇਹਿਵਿਭਾਗੈਕਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਨ ਭਾਵਨਾ । ਦੇਹਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ ਸਙ੍ਗੋ ਬਨ੍ਧਾਰ੍ਹ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਤੇ ਦੇਹੀ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਸੰਘ ਹੈ ਜੋ ਬਾਂਧਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਪਰ੍ਯਨ੍ਤਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਯਤ੍ ਸੁਖਾਰ੍ਥਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਸਙ੍ਗੋ ਬਨ੍ਧਾਰ੍ਹ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਅਨੰਤ ਆਤਮਕ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜੇ ਉਠੇ, ਉਹ ਸੰਘ ਹੈ ਜੋ ਬਾਂਧਨ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਕਿਂ ਵਾਞ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਯਜਾਮਿ ਕਿਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਗਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤਨੁਸ੍ਥਿਤਾਮ੍
ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕੀ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ — ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਅਸੰਗਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਮਾ ਭਵਨ੍ਤੁ ਭਵਨ੍ਤੁ ਵਾ । ਸੁਖਾਨ੍ਯ੍ ਅਸਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਮੁਕ੍ਤਿਭਾਙ੍ ਨਰਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ; ਸੁਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ,' ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਨੈष੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਂ ਨ ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਕृਤੇਹਿਤਃ । ਸੁਸਮੋ ਯਃ ਫਲਤ੍ਯਾਗੀ ਸੋ ऽਸਂਸਕ੍ਤ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੈਕਨਿष੍ਠਸ੍ਯ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਸ਼ਂ ਮਨਃ । ਯਸ੍ਯ ਨਾਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਸਕ੍ਤੋ ऽਸੌ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਆਤਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਾਦੀਨਾਂ ਮਨਸੈਵ ਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਨਿਪੁਣਂ ਯਃ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸੋ ऽਸਂਸਙ੍ਗ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਸਙ੍ਗੇਨ ਸਕਲਾਸ਼੍ ਚੇष੍ਟਾ ਨਾਨਾਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਾਃ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਚ
ਪਿਆਰੇ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵ ਦੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਂਸਕ੍ਤਿਵਸ਼ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਤਤਾ ਦੁਃਖਰਾਸ਼ਯਃ । ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਕਣ੍ਟਕਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਲਗਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੱਡ ਵਿਚ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸੈਂਕੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਜ੍ਜੁਕृष੍ਟਘਨਘ੍ਰਾਣੋ ਯਦ੍ ਗਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਪਥਿ ਗਰ੍ਦਭਃ । ਭਾਰਂ ਵਹਤਿ ਭੀਤਾਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ ਸਂਸਕ੍ਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਨੱਕ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਗਧਾ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਭਾਰ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਲਗਾਵ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ ਦਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪਕ੍ਲੇਸ਼ਮ੍ ਏਕਦੇਸ਼ਨਿषਣ੍ਣਯਾ । ਤਰੁਰ੍ ਵਹਤਿ ਯਤ੍ ਤਨ੍ਵਾ ਤਤ੍ ਸਂਸਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜੜਿਆ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਤਲੀ ਟੰਗ ਨਾਲ ਠੰਢ, ਹਵਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਲਗਾਵ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ।
ਧਰਾਵਿਵਰਨਿਰ੍ਮਗ੍ਨੋ ਯਤ੍ ਕੀਟਃ ਪੀਡਿਤਾਙ੍ਗਕਃ । ਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤਿ ਵਿਕਲਃ ਕਾਲਂ ਤਤ੍ ਸਂਸਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੀੜਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੀਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮੋਹ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਰ੍ਵਾਙ੍ਕੁਰਤृਣਾਹਾਰਃ ਕਿਰਾਤਸ਼ਰਪੀਡਯਾ । ਜਹਾਤਿ ਯਨ੍ ਮृਗੋ ਦੇਹਂ ਤਤ੍ ਸਂਸਙ੍ਗਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਿਰਣ ਘਾਹ ਤੇ ਨਰਮ ਟੰਗੀਆਂ ਖਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮੋਹ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵੀਰੁਤ੍ਤृਣਦਸ਼ਾਂ ਯਾਤਾ ਲੂਯਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਨਾਨਾਵਿਗਤਸਞ੍ਚਾਰਾਸ੍ ਤਤ੍ ਸਂਸਕ੍ਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੁੜ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਸਾਤਲਰਸਾਯੋਗਾਤ੍ ਤृਣਗੁਲ੍ਮਲਤਾਦਯਃ । ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ ਆਕਾਰਂ ਤਤ੍ ਸਂਸਕ੍ਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਮੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਿਣਿ ਤਰਙ੍ਗਵਤ੍ । ਭੂਤਾਨਿ ਯਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਤਤ੍ ਸਂਸਕ੍ਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਠਦਾ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤੈਵਾਨਨ੍ਤਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼ਤਸਙ੍ਕੁਲਾ । ਯਤ੍ ਸਂਸਾਰਨਦੀ ਮਤ੍ਤਾ ਤਤ੍ ਸਂਸਕ੍ਤਿਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਦੀ ਬਾਹਰੋਂ ਚੁੱਪ ਤੇ ਅੰਤਹੀਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਵ ਦਾ ਉਤਪਨ ਹੋਣਾ ਹੈ।
ਸਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾ ਵਨ੍ਦ੍ਯਾ ਚ ਰਾਘਵ । ਵਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੂਢਾਨਾਂ ਵਨ੍ਦ੍ਯਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਨਿਜਾ
ਰਾਘਵ, ਲਗਾਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਬੇਅਸਰ ਤੇ ਇਕ ਫਲਦਾਇਕ। ਬੇਅਸਰ ਲਗਾਵ ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਲਗਾਵ ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧੇਨ ਹੀਨਾ ਦੇਹਾਦਿਵਸ੍ਤੁਜਾ । ਭੂਯਸ੍ਸਂਸਾਰਦਾ ਸਕ੍ਤਿਰ੍ ਦृਢਾ ਵਨ੍ਧ੍ਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਲਗਾਵ ਦੇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ, ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੰਢੀ ਲਗਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧੇਨ ਸਤ੍ਯਭੂਤਾ ਵਿਵੇਕਜਾ । ਵਨ੍ਦ੍ਯਾ ਹਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸਕ੍ਤਿਰ੍ ਭੂਯਸ੍ਸਂਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮਝਦਾਰੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।