ਯਥਾ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਦਾਰੁਵਾਰਿਸ਼੍ਲੇषੇ ऽਨੁਭੂਤਯਃ । ਤਥਾ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਦੇਹਦੇਹਿਸਙ੍ਗੇ ऽਨੁਭੂਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਤੇ ਦੇਹੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਜ੍ਞਸ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾ ਦृष੍ਟਸ੍ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਸਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਃ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਯਂ ਤਥਾ ਨष੍ਟਸ੍ ਸਂਸਾਰੋ ऽਸਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਃ
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਵਿਹੀਨਾਸ੍ ਤੇ ਯਥਾ ਸ੍ਨੇਹਾ ਦृषਤ੍ਤਲੇ । ਤਥਾਸਕ੍ਤਮਨੋਵृਤ੍ਤੌ ਬਾਹ੍ਯਾਭੋਗਾਨੁਭੂਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਝਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਲਗਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗੇਨ ਰਹਿਤੋ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਸਲਿਲਕਾष੍ਠਯੋਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਸਙ੍ਗੋ ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਤੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਅਸਲ ਜੋੜ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗੇਨ ਰਹਿਤਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਜਲਕਾष੍ਠਯੋਃ । ਜ੍ਞਦੇਹਦੇਹਿਨੋਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਮ੍ਭਸੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ, ਦੇਹ ਤੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਦਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਂਵੇਦ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੋਪਲਾਞ੍ਛਿਤਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਦੁਸ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਝੂਠੀ ਚੇਤਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਅਦੁਃਖਮ੍ ਏਤਿ ਦੁਃਖਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਵੇਦਨਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸ੍ਥਾਣੁਰ੍ ਭਵਤਿ ਵੇਤਾਲੋ ਵੇਤਾਲਤ੍ਵੇਨ ਭਾਵਿਤਃ
ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਢੰਡੀ ਪੋਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਙ੍ਗਨਾਸੁਰਤਵਤ੍ ਸ੍ਥਾਣੁਵੇਤਾਲਭਙ੍ਗਵਤ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਸੁਰ ਨੂੰ ਔਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਢੰਡੀ ਨੂੰ ਭੂਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਾਯੋ ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਯਥਾ ਸਲਿਲਕਾष੍ਠਯੋਃ । ਤਥੈਵ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੋੜ ਝੂਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਜੋੜ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜੋੜ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਂ ਵਿਨਾ ਨਾਮ੍ਬੁ ਕਾष੍ਠਾਘਾਤੈਃ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਰਹਿਤੋ ਦੇਹਦੁਃਖੈਰ੍ ਨ ਦਹ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਅੰਦਰੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਨਹੀਂ।
ਦੇਹਭਾਵਨਯੈਵਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਦੁਃਖਵਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤੋ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਵਿਹੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੁਃਖਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਨੋ ਯਥਾ । ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਮ੍ਬੂਪਲਦਾਰੂਣਿ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ, ਪਾਣੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗੇਨ ਰਹਿਤਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਦੁਃਖਤਾਂ ਪਰਾਮ੍ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾ ਅਪਿ ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਾਂਸ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਗਾਵ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗੋ ਹਿ ਸਂਸਾਰੇ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਾਮ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਜਰਾਮਰਣਮੋਹਾਨਾਂ ਤਰੂਣਾਂ ਬੀਜਕਾਰਣਮ੍
ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਙ੍ਗਵਾਞ੍ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਮਗ੍ਨਸ੍ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰੇ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਙ੍ਗਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤੁ ਤੀਰ੍ਣਸ੍ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਤ੍
ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਙ੍ਗਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਮ੍ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਙ੍ਗਰਹਿਤਂ ਵਿਲੀਨਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੌ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗ੍ਨਸ੍ਫਟਿਕਵਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨਸ੍ ਸਕ੍ਤਮ੍ ਅਪਾਵਨਮ੍ । ਅਭਗ੍ਨਸ੍ਫਟਿਕਾਭਾਸਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੈ ਮਨਃ
ਜੋ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਟੁੱਟੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਰਗਾ ਸਮਝੋ; ਜੋ ਮਨ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਅਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਂਸਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸਕ੍ਤਂ ਤੁ ਦੀਰ੍ਘਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਬਨ੍ਧਵਤ੍
ਜੇ ਮਨ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੰਬੀ ਤਪस्या ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਬਦ੍ਧਂ ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਕ੍ਤਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਕ੍ਤਿਰ੍ ਏਵੈਕਂ ਕਾਰਣਂ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਃ
ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਗਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ऽਪਿ ਨ ਕਰ੍ਤृਤਾ । ਸੁਖਦੁਃਖਵਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮੋਨ੍ਮੁਖਤਾ ਯਥਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਗਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤੇ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਦੇਹਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਾਵ੍ ਇਵ ਵਿਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਸੁਖਦੁਃਖਦਸ਼ਾਮਯਮ੍
ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਕਰ੍ਤਰਿ ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਂ ਭਵੇਤ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਚਿਤ੍ਤੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨ ਚੇਤਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
ਚੇਤਸਾ ਕृਤਮ੍ ਆਪ੍ਨੋषਿ ਚੇਤਸਾ ਨ ਕृਤਂ ਨ ਤੁ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਦੇਹੋ ਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਕਰ੍ਤृ ਵੈ
ਜੋ ਕੰਮ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਅਸਲ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਮ੍ ਅਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ ਏਵ ਕੁਰ੍ਵਦ੍ ਏਵ ਮਨੋ ਵਿਦੁਃ । ਨ ਕਰ੍ਮਫਲਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਗਨ ਅਤੇ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਮੇਧਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਸਂਸਕ੍ਤੋ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਦੂਰਸ੍ਥਕਾਨ੍ਤਾਸਂਸਕ੍ਤਮਨਾਃ ਕਾਰ੍ਯੈਰ੍ ਇਵਾਗ੍ਰਗੈਃ
ਜੋ ਮਨ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੂਰ ਬੈਠੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨਾਲ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਨੇੜੇ ਹੋ ਰਹੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਕ੍ਤਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਜੀਵੋ ਮਧੁਰਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਬਹਿਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਵਾ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਨ ਹਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਮਿੱਠੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ; ਬਾਹਰੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਭੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਂ ਯਨ੍ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਅਕਰ੍ਤृਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਵਿਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਅਲੇਪਕਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਵੱਖਰਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾਨਾਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਬਹਿਃ । ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਕਰੀਂ ਕ੍ਰੂਰਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਕ੍ਤਿਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍
ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਿਰਹਿਤਮ੍ ਅਲਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਦੋषੇਣ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼ਮਮ੍ ਉਪਗਤਮ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਵ੍ਯੋਮਵਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਲਾਭਮ੍ । ਸਕਲਕਲਨਮੁਕ੍ਤੇਨਾਤ੍ਮਨੈਕਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ਅਲਿਨਿਭਮ੍ ਅਮ੍ਭੋ ਵਾਰਿਣੀਵਾਲਿਨੀਲੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਦੀ ਖਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀਦृਸ਼ੋ ਭਗਵਨ੍ ਸਙ੍ਗਃ ਕਸ਼੍ ਚ ਬਨ੍ਧਾਯ ਵੈ ਨृਣਾਮ੍ । ਕਸ਼੍ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਕਥਿਤਃ ਕਥਂ ਚੈष ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਘ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਚੀਜ਼ ਬਾਂਧਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?