ਮਨਸਿ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਤਾਂ ਯਾਤੇ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਙ੍ਗ ਕਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਤਰਙ੍ਗੇ ਰਜਸਾ ਮ੍ਲਾਨੇ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ ਅਮ੍ਬੁਧੇਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ? ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਉਲਟਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਯਸਾਂ ਹਂਸਾਃ ਪਯਸਾਮ੍ ਉਪਲਾਸ਼੍ ਚ ਕੇ । ਕਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਃ ਕਿਲ ਦਾਰੂਣਾਂ ਕੇ ਭੋਗਾਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਕੌਣ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਥਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੁਖ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?
ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕ ਇਵਾਗ੍ਰਾਸ਼ਾਸ਼ੈਲਾਪਰਸਮੁਦ੍ਰਯੋਃ । ਅਨ੍ਤਰੇ ਦੂਰਸਮ੍ਬਾਧੇ ਕਸ਼੍ ਚ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਬਨ੍ਧਯੋਃ
ਉਮੀਦ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਹੜਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ? ਦੂਰ ਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨ ਦੇ ਅਸਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਹੜਾ ਜੋੜ ਹੈ?
ਅਪ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗੋਹ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਕਾष੍ਠਾਨਿ ਸਰਿਦਮ੍ਭਸਾਮ੍ । ਕਾਨਿ ਨਾਮ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤਥਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਸਚਮੁਚ ਇਥੇ ਸਰੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਸਰੀਰ ਹਨ?
ਸਙ੍ਘਟ੍ਟਾਤ੍ ਕਾष੍ਠਪਯਸਾਂ ਯਥੋਤ੍ਤੁਙ੍ਗਾਃ ਕਣਾਦਯਃ । ਦੇਹਾਤ੍ਮਨੋਸ੍ ਸਮਾਯੋਗਾਤ੍ ਤਥੈਤਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਬੁਲਬਲੇ ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ ਦਾਰੁਪਯਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਨਿ ਦਾਰੁਤਃ । ਯਥਾ ਪਯਸਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਲੱਕੜ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਲੱਕੜ 'ਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ 'ਚ ਸਰੀਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ 'ਚ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਦਰ੍ਪਣਵਾਰ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਨਿ ਵਸ੍ਤੁਤਃ । ਨਾਸਤ੍ਯਾਨਿ ਨ ਸਤ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ 'ਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਝੂਠ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ 'ਚ ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਾ ਸਚਮੁਚ ਹਨ, ਨਾ ਝੂਠ।
ਦਾਰੁਵਾਰ੍ਯੁਪਲਾਸ੍ਫੋਟੇ ਦੁਃਖਿਤਾ ਨ ਯਥਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਸਂਯੁਕ੍ਤੇषੁ ਵਿਯੁਕ੍ਤੇषੁ ਨ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਸੁ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪਥਰ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਦਾਰੁਸਂਵੇਲ੍ਲਿਤਾਤ੍ ਤੋਯਾਤ੍ ਕਮ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਯਥਾ । ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਥੈਵਾਸ੍ਮਾਦ੍ ਦੇਹਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਪਰਿਬੋਧਿਤਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਹਿਲਾਉਣ ਤੇ ਕੰਪਨ, ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਹਿਲਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਬੁਦ੍ਧਜਡਯੋਰ੍ ਏਤਾਸ੍ ਸਂਵਿਦਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਛਰੀਰਯੋਃ । ਏਤਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨष੍ਟੇ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਾਃ
ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਜੜ ਪਦਾਰਥ ਦੇ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਦਾਰੁਵਾਰਿਸ਼੍ਲੇषੇ ऽਨੁਭੂਤਯਃ । ਤਥਾ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਦੇਹਦੇਹਿਸਙ੍ਗੇ ऽਨੁਭੂਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਤੇ ਦੇਹੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਜ੍ਞਸ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾ ਦृष੍ਟਸ੍ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਸਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਃ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਯਂ ਤਥਾ ਨष੍ਟਸ੍ ਸਂਸਾਰੋ ऽਸਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਃ
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਵਿਹੀਨਾਸ੍ ਤੇ ਯਥਾ ਸ੍ਨੇਹਾ ਦृषਤ੍ਤਲੇ । ਤਥਾਸਕ੍ਤਮਨੋਵृਤ੍ਤੌ ਬਾਹ੍ਯਾਭੋਗਾਨੁਭੂਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਝਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਲਗਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗੇਨ ਰਹਿਤੋ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਸਲਿਲਕਾष੍ਠਯੋਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਸਙ੍ਗੋ ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਤੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਅਸਲ ਜੋੜ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗੇਨ ਰਹਿਤਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਜਲਕਾष੍ਠਯੋਃ । ਜ੍ਞਦੇਹਦੇਹਿਨੋਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਮ੍ਭਸੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ, ਦੇਹ ਤੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਦਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਂਵੇਦ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੋਪਲਾਞ੍ਛਿਤਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਦੁਸ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਝੂਠੀ ਚੇਤਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਅਦੁਃਖਮ੍ ਏਤਿ ਦੁਃਖਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਵੇਦਨਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸ੍ਥਾਣੁਰ੍ ਭਵਤਿ ਵੇਤਾਲੋ ਵੇਤਾਲਤ੍ਵੇਨ ਭਾਵਿਤਃ
ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਢੰਡੀ ਪੋਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਙ੍ਗਨਾਸੁਰਤਵਤ੍ ਸ੍ਥਾਣੁਵੇਤਾਲਭਙ੍ਗਵਤ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਸੁਰ ਨੂੰ ਔਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਢੰਡੀ ਨੂੰ ਭੂਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਾਯੋ ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਯਥਾ ਸਲਿਲਕਾष੍ਠਯੋਃ । ਤਥੈਵ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੋੜ ਝੂਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਜੋੜ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜੋੜ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਂ ਵਿਨਾ ਨਾਮ੍ਬੁ ਕਾष੍ਠਾਘਾਤੈਃ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਰਹਿਤੋ ਦੇਹਦੁਃਖੈਰ੍ ਨ ਦਹ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਅੰਦਰੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਨਹੀਂ।
ਦੇਹਭਾਵਨਯੈਵਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਦੁਃਖਵਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤੋ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗਵਿਹੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੁਃਖਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਨੋ ਯਥਾ । ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਮ੍ਬੂਪਲਦਾਰੂਣਿ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ, ਪਾਣੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗੇਨ ਰਹਿਤਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਦੁਃਖਤਾਂ ਪਰਾਮ੍ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾ ਅਪਿ ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਾਂਸ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਗਾਵ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਙ੍ਗੋ ਹਿ ਸਂਸਾਰੇ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਾਮ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਜਰਾਮਰਣਮੋਹਾਨਾਂ ਤਰੂਣਾਂ ਬੀਜਕਾਰਣਮ੍
ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਙ੍ਗਵਾਞ੍ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਮਗ੍ਨਸ੍ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰੇ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਙ੍ਗਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤੁ ਤੀਰ੍ਣਸ੍ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਤ੍
ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਙ੍ਗਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਮ੍ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਙ੍ਗਰਹਿਤਂ ਵਿਲੀਨਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੌ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗ੍ਨਸ੍ਫਟਿਕਵਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨਸ੍ ਸਕ੍ਤਮ੍ ਅਪਾਵਨਮ੍ । ਅਭਗ੍ਨਸ੍ਫਟਿਕਾਭਾਸਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੈ ਮਨਃ
ਜੋ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਟੁੱਟੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਰਗਾ ਸਮਝੋ; ਜੋ ਮਨ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਅਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਂਸਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸਕ੍ਤਂ ਤੁ ਦੀਰ੍ਘਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਬਨ੍ਧਵਤ੍
ਜੇ ਮਨ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੰਬੀ ਤਪस्या ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਬਦ੍ਧਂ ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਕ੍ਤਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਕ੍ਤਿਰ੍ ਏਵੈਕਂ ਕਾਰਣਂ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਃ
ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਗਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ऽਪਿ ਨ ਕਰ੍ਤृਤਾ । ਸੁਖਦੁਃਖਵਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮੋਨ੍ਮੁਖਤਾ ਯਥਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਗਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।