ਤਜ੍ਜਯਾਯ ਯਤਨ੍ਤੇ ਯੇ ਨ ਲਾਭਲਵਲਮ੍ਪਟਾਃ । ਤੇ ਮੂਢਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾ ਦੀਨਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਦੈਵਪਰਾਯਣਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਾਭ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ, ਆਮ, ਤੇ ਬੇਚਾਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕਿਸਮਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦੈਵਾਦ੍ ਯਦ੍ ਅਭਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਨਾਸ਼ਯਿਤੁਰ੍ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪੌਰੁषਂ ਬਲਵਤ੍ਤਰਮ੍
ਜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਰੋਂ ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ।
ਯਦ੍ ਏਕਵृਨ੍ਤਫਲਯੋਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਕਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕੋਟਰਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਿਤਸ੍ ਤਥਾ ਤਦ੍ਰਸਸਂਵਿਦਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਟਹਿਣੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਫਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੇ ਇੱਕ ਫਲ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਸਮਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ਭਾਵਾਸ੍ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਕਯਤ੍ਨਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞੇਯਂ ਮਹਦ੍ ਬਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਕੋ ਮਙ੍ਗਲੇਭੇਨ ਨृਪੋ ਯਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਬਲਾਤ੍ । ਤਦ੍ ਅਮਾਤ੍ਯੇਭਪੌਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ੍ਯ ਮਹਤ੍ ਫਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੰਗਤੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੰਗੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਜ਼ੀਰਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣਾਨ੍ਨਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯਥਾ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ ਵਿਚੂਰ੍ਣ੍ਯਤੇ । ਅਲ੍ਪਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਥਾ ਸ਼ੂਰੇਣ ਚੂਰ੍ਣ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਖਾਣਾ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਚੱਬਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰੌਂਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤਂ ਹਿ ਮਹਤਾਂ ਲਾਘਵਂ ਯਤ੍ਨਸ਼ਾਲਿਨਾਮ੍ । ਯਥੇष੍ਟਂ ਵਿਨਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਤੈਃ ਕਰ੍ਮਸੁ ਲੋष੍ਟਵਤ੍
ਜੋ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਮਿਹਨਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਇੰਨਾ ਸੁਖਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੌਰੁषਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਾਪਿ ਯਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਦ੍ ਦੈਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਿਨਾ
ਜੋ ਵੀ ਸਮਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਿਸਦੀ ਜਾਂ ਨਾ ਦਿਸਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਮਰਥ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, 'ਭਾਗ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਭੂਤਾਨਾਂ ਬਲਵਦ੍ਭੂਤਯਤ੍ਨੋ ਦੈਵਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਸ੍ਥੁषਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਧਿष੍ਠਾਤृਵਤਾਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਂ ਮਿਥਃ
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤਵਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਯੇਭਪੌਰਾਣਾਮ੍ ਅਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵਧੀਃ । ਸਾ ਯਾ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਕਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਰੀ ਧਰ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਮੰਤਰੀਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਝ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਠੀਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਐਹਿਕਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੋ ऽਦ੍ਯਤਨਂ ਬਲਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਦਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਤ੍ਰਾਨੁਦ੍ਵੇਗਵਾਞ੍ ਜਯੀ
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿੱਤਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਅਦ੍ਯਤਨਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ ਬਲਿਤਾ ਭਵੇਤ੍ । ਦੈਵਂ ਜੇਤੁਮ੍ ਅਤੋ ਯਤ੍ਨੈਰ੍ ਬਾਲੋ ਯੂਨੇਵ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਚੋਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮੇਘੇਨ ਨੀਯਤੇ ਯਦ੍ ਵਾ ਵਤ੍ਸਰੋਪਾਰ੍ਜਿਤਾ ਕृषਿਃ । ਮੇਘਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੋ ऽਸੌ ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਧਿਕਯਤ੍ਨਵਾਨ੍
ਜੇ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਗਾਈ ਫਸਲ ਬੱਦਲ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜੇ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਾਰ੍ਜਿਤੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥੇ ਨष੍ਟੇ ਕਾਰ੍ਯਾ ਨ ਖੇਦਿਤਾ । ਨ ਬਲਂ ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਕਾ ਪਰਿਦੇਵਨਾ
ਜਦੋਂ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਥੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਯਨ੍ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਮਿ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਯਦਿ ਦੁਃਖਂ ਕਰੋਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਮਾਨਿਤਮृਤ੍ਯੋਰ੍ ਮੇ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਰੋਦਨਮ੍
ਜੇ ਮੈਂ ਉਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੌਤ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਵਾਪਸੀ ਵਾਲਾ ਰਵੱਈਆ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਵਸ਼ਤੋ ਵਿਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮੀ । ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਜਗਦ੍ਭਾਵਾ ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਧਿਕਯਤ੍ਨਵਾਨ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ ਸਤ੍ਸਮਾਗਮੈਃ । ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮ੍ ਅਮਲਤਾਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਸਂਸਾਰਾਮ੍ਬੁਨਿਧਿਂ ਤਰ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਸ਼੍ ਚੈਹਿਕਸ਼੍ ਚੇਮੌ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੌ ਫਲਦ੍ਰੁਮੌ । ਐਹਿਕਃ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸ਼੍ ਚ ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯਧਿਕਸ੍ ਤਯੋਃ
ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ; ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੁਰਾਣੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮ ਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਤੁਚ੍ਛਂ ਨ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਭੇਹਿਤੈਃ । ਅਜ੍ਞੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਅਨੀਸ਼ੋ ऽਸੌ ਵਾਙ੍ਮਨਸ੍ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਯਸ੍ ਤੂਦਾਰਚਮਤ੍ਕਾਰਸ੍ ਸਦਾਚਾਰਵਿਹਾਰਵਾਨ੍ । ਸ ਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਜਗਨ੍ਮੋਹਾਨ੍ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪਞ੍ਜਰਾਦ੍ ਇਵ
ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਚੀ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਐਸਾ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਾਂ ਪ੍ਰੇਰਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਕੁਕਲ੍ਪਨੇ । ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦृष੍ਟਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯੋ ऽਸੌ ਦੂਰਤੋ ऽਧਮਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ 'ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਚ ਬੜੀ ਗਲਤ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਛੱਡ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ । ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤੇषੁ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਖਾਸੁਖੇ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਨੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਂ ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸ੍ਵਾਮ੍ ਅਨੁਜ੍ਝਤਃ । ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰਤ੍ਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਨਿਧੇਰ੍ ਇਵ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਰੀਤ-ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪਕਕਾਰ੍ਯੈਕਪ੍ਰਯਤ੍ਨਪਰਤਾ ਬੁਧੈਃ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪੌਰੁषਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾ
ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇੱਕ-ਮੱਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ 'ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ' ਆਖਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਯਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਤਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਮਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾਭ੍ਯੂਹ੍ਯਤੇ ਧਿਯਾ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਚੁਸਤ ਤੇ ਜਿੰਦ-ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਂ ਸਮਤਾਨਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਸ ਯੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤੇ ਸੇਵ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧਵਃ
ਸਿਆਣੇ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਤੇ ਸਮਾਨ ਸੁਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਪੌਰੁषਂ ਤਚ੍ ਚੇਦ੍ ਦੈਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਏਤਦ੍ ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਾਮ੍ਨਿ ਨਾਪਵਦਾਮਹੇ
ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਜਤਨ ਨੂੰ 'ਕਿਸਮਤ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਮੂਢੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਂ ਦੈਵਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਯੈਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਾਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਲੋਕਦ੍ਵਯਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹ੍ਯਸ੍ਤਨੀ ਦੁष੍ਕ੍ਰਿਯਾਭ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੋਭਾਂ ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਯਥਾ । ਅਦ੍ਯੈਵਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਸਤ੍ਕਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਕਲ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕਰਤੂਤ ਅੱਜ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕੰਮ ਵੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰ।
ਕਰਾਮਲਕਵਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਯਤ੍ ਫਲਮ੍ । ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਦੈਵਮੋਹੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜਤਨ ਦਾ ਫਲ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਆਵਲੇ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਸਪਸ਼ਟ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।