ਸਕਲਕਾਰਣਕਾਰ੍ਯਪਰਮ੍ਪਰਾਮਯਜਗਦ੍ਗਤਵਸ੍ਤੁਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍ । ਅਲਮ੍ ਅਪਾਸ੍ਯ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਵਵਪੁਸ੍ ਤਤਃ ਪਰਿਵਿਲੂਯ ਚ ਯਚ੍ ਛੁਭਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਤ੍
ਜਗਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਾਰਨ-ਕਰਮ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਏਨਂ ਸੁਰਘੁਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਯਯੌ ਸ੍ਵਾਮ੍ ਏਵ ਕਕੁਭਂ ਮਾਣ੍ਡਵ੍ਯੋ ਮੌਨਮਣ੍ਡਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰਘੁ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਮਹਾਨ ਮਣਡਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਚੁੱਪੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਗਤੇ ਵਰਮੁਨੌ ਰਾਜਾ ਗਤ੍ਵੈਕਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍ । ਧਿਯਾ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਕੋ ਨਾਮਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਵਡਾ ਰਿਸ਼ੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਾ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'
ਨਾਹਂ ਮੇਰੁਰ੍ ਨ ਮੇ ਮੇਰੁਰ੍ ਜਗਨ੍ ਨਾਹਂ ਨ ਮੇ ਜਗਤ੍ । ਨਾਹਂ ਸ਼ੈਲਾ ਨ ਮੇ ਸ਼ੈਲਾ ਨ ਧਰਾਹਂ ਨ ਮੇ ਧਰਾ
ਮੈਂ ਨਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੇਰੂ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਨਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਨਾ ਪਹਾੜ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਹਾੜ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਨਾ ਧਰਤੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ।
ਕਿਰਾਤਮਣ੍ਡਲਂ ਨੇਦਂ ਮਮ ਨਾਹਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਨਿਜਸਙ੍ਕੇਤਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕੇਵਲਂ ਦੇਸ਼ ਏष ਮੇ
ਇਹ ਕਿਰਾਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਨਾ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਹਾਂ; ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਮਯੈष ਸਙ੍ਕੇਤੋ ਨਾਹਂ ਦੇਸ਼ੋ ਨ ਚੈष ਮੇ । ਇਦਾਨੀਂ ਨਗਰਂ ਸ਼ਿष੍ਟਮ੍ ਏष ਏਵਾਤ੍ਰ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ।
ਪਤਾਕਾਪੁਰਪਟ੍ਟਾਢ੍ਯਾ ਭृਤ੍ਯੋਪਵਨਸਙ੍ਕੁਲਾ । ਗਜਾਸ਼੍ਵਸਾਮਨ੍ਤਯੁਤਾ ਪੁਰੀ ਨਾਹਂ ਨ ਮੇ ਪੁਰੀ
ਝੰਡਿਆਂ, ਇਲਾਕਿਆਂ, ਨੌਕਰਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ—ਨਾ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਰ੍ਥਸਙ੍ਕੇਤਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਸਙ੍ਕੇਤਵਿਗਮੇ ਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਭੋਗਵृਨ੍ਦਂ ਕਲਤ੍ਰਂ ਚ ਨਾਹਂ ਨੈਤਨ੍ ਮਮਾਖਿਲਮ੍
ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮੌਜਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਰਿਵਾਜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੌਜਾਂ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ—ਨਾ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਸਭृਤ੍ਯਂ ਸਬਲਂ ਸਵਾਹਨਪੁਰਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਨਾਹਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਨ ਮੇ ਰਾਜ੍ਯਂ ਸਙ੍ਕੇਤੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ ਆਕੁਲਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੌਕਰਾਂ, ਫੌਜ, ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲਾ ਰਾਜ—ਨਾ ਮੈਂ ਰਾਜ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਦੇਹਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਤਤ੍ ਤਾਵਦ੍ ਆਸ਼੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਹਮ੍ ਆਲੋਕਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪੈਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਨਾ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
ਤਦ੍ ਅਤ੍ਰ ਤਾਵਨ੍ ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿ ਨਾਹਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਚੇਤਨਂ । ਨ ਚੈਤਨ੍ ਮਮ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਜਸ੍ਯ ਯਥਾ ਜਲਮ੍
ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ—ਮੈਂ ਇਹ ਬੇਸੂਧ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ।
ਮਾਂਸਂ ਜਡਂ ਨ ਤਦ੍ ਅਹਂ ਨੈਵਾਹਂ ਰਕ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਜਡਾਨ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਨੈਵਾਹਂ ਨ ਚੈਤਾਨਿ ਮਮ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਮਾਸ ਬੇਸੂਧ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਰਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ ਬੇਸੂਧ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨੈਵਾਹਂ ਨ ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮੇ । ਜਡਂ ਯਤ੍ ਕਿਲ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਦ੍ ਅਹਂ ਨੈਵ ਚੇਤਨਃ
ਮੈਂ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਬੇਸੂਧ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਚੇਤਨ ਹਾਂ।
ਨਾਹਂ ਭੋਗਾ ਨ ਮੇ ਭੋਗਾ ਨ ਮੇ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਜਡਾਨ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਨ ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਨਾ ਮੈਂ ਰਸਾਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਰਸ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਨਾ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨ, ਝੂਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਮੂਲਂ ਸਂਸृਤਿਦੋषਸ੍ਯ ਮਨੋ ਨਾਹਂ ਜਡਂ ਹਿ ਤਤ੍ । ਅਥ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰ ਇਤਿ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਮਨੋਮਯੀ
ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਦੁਖ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸੋਚ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ।
ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤੋ ਭੂਤਕੋਸ਼ਸ਼੍ ਚ ਤਦ੍ ਵਪੁਃ । ਨਾਹਮ੍ ਏਵਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਸ਼ਿष੍ਟਮ੍ ਆਲੋਕਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੰਜ ਤੱਤ ਜਾਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਸ਼ੇषਸ੍ ਤੁ ਚੇਤਨਾਜੀਵਸ੍ ਸ ਚ ਚੇਤ੍ਯੇਨ ਚੇਤਤਿ । ਅਨ੍ਯੇਨ ਬੋਧ੍ਯਮਾਨੋ ऽਸੌ ਨਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਵਪੁਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਆਤਮਕ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਏਵਂ ਤ੍ਯਜਾਮਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਨਾਹਂ ਹਿ ਤਤ੍ ਕਿਲ । ਸ਼ੇषੋ ਵਿਕਲ੍ਪਰਹਿਤੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚਿਦ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਜਦ ਇਹ ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੈਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ, ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਏषੋ ऽਸ੍ਮਿ ਲਬ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਜਾਤਃ ਕਾਲੇਨ ਕਾਰ੍ਯਵਿਤ੍ । ਏष ਸੋ ऽਹਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਵਾਨ੍ਤੋ ऽਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਮੈਂ ਇਹ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਚੁੱਕਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ। ਮੈਂ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਆਤਮਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਨ੍ਦ੍ਰੇ ਯਮੇ ਵਾਯੌ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗਣੇ ਤਥਾ । ਸ ਏष ਭਗਵਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤਨ੍ਤੁਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਤਮਾ, ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ, ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਮਲਾ ਸੈषਾ ਚੇਤ੍ਯਾਮਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਭਰਿਤਾਸ਼ੇषਦਿਕ੍ਕੁਞ੍ਜਾ ਭੈਰਵਾਕਾਰਧਾਰਿਣੀ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭਾਵਗਤਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਭੁਵਨਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮੁਦ੍ਗਿਕਾ
ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯਸੁਭਗਾ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਦੀਪਿਕਾ । ਸਰ੍ਵਸਂਸਾਰਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤੁਰ੍ ਆਤਤਰੂਪਿਣੀ
ਉਹ ਹਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਸਰ੍ਵਭੂਤੌਘਤਾਂ ਯਾਤਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਤਾਂ ਗਤਾ
ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨ੍ਯ੍ ਏषਾ ਭੂਤਾਨਿ ਭੁਵਨੋਦਰੇ । ਏਤਨ੍ਮਯੀਯਂ ਕਲਨਾ ਜਾਗਤੀ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੋਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਵਭਾਸਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਦਸ਼ਾਗਤਿਃ । ਨਾਨਾਕਾਰਮਯਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਚਿਤ੍ ਪਰਾ
ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਲਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਵਾ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਹੈ।
ਸੇਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਮਮ ਵ੍ਯਾਪੀ ਸੇਯਂ ਮਦਵਬੋਧਨਮ੍ । ਸੇਯਮ੍ ਆਕਲਿਤਾਙ੍ਗੇਹਾ ਕਰੋਤਿ ਨृਪਤਿਭ੍ਰਮਮ੍
ਇਹ ਆਤਮਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ; ਇਹੀ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾ ਏਵ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਮਨੋ ਦੇਹਰਥਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਂਸਾਰਜਾਲਲੀਲਾਸੁ ਯਾਤਿ ਵਲ੍ਗਤਿ ਨृਤ੍ਯਤਿ
ਇਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ, ਉੱਡਦਾ ਤੇ ਨੱਚਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਅਪਿ ਵਸ੍ਤੁਤਃ । ਨष੍ਟੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਪੇਲਵੇ
ਇਹ ਮਨ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਚੀਜ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜਗਜ੍ਜਾਲਮਯਂ ਨृਤ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਚਿਤ੍ਤਨਟੈਸ੍ ਤਤਮ੍ । ਏਤਯੈਵੈਕਯਾ ਪਙ੍ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦੀਪਲੇਖਯਾ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਟਕੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲਾਇਆ ਨਾਚ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਰੇਖਾ ਰਾਹੀਂ, ਚਿਰਾਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।