ਸ਼ੁਭੇਨ ਪੌਰੁषੇਣਾਸ਼ੁ ਸ਼ੁਭਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਫਲਮ੍ । ਅਸ਼ੁਭੇਨਾਸ਼ੁਭਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੈਵਂ ਨਾਮ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਚੰਗੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾੜਾ ਫਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 'ਕਿਸਮਤ' ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦृष੍ਟਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਯੋ ऽਨੁਮਾਨਮਨਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ । ਸ੍ਵਭੁਜਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਇਮੌ ਸਰ੍ਪਾਵ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਪਲਾਯਤਾਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਦੋ ਸੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੈਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਯਤਿ ਮਾਮ੍ ਇਤਿ ਮੁਗ੍ਧਧਿਯਾਂ ਮੁਖਮ੍ । ਅਦृष੍ਟਸ਼੍ਰੇष੍ਠਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
'ਕਿਸਮਤ ਮੈਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ' ਇਹ ਗੱਲ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਣਦੇਖੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਵਜ੍ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁषਯਤ੍ਨੇਨ ਵਿਵੇਕਂ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮਯਾਰ੍ਥਾਨਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਯੇਤ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਸਮਝ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ।
ਚਿਤ੍ਤੇ ਚਿਨ੍ਤਯਤਾਮ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਜੇਹਿਤੈਃ । ਅਸਂਸਾਧਯਤਾਮ੍ ਏਵ ਮੂਢਾਨਾਂ ਧਿਗ੍ ਦੁਰੀਪ੍ਸਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰ ਉਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਲਤ ਰਾਹ ਚੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਹਨ।
ਪੌਰੁषਂ ਚ ਨ ਚਾਨਨ੍ਤਂ ਨ ਯਨ੍ ਨਾਮਾਭਿਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ । ਨ ਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਮਹਤਾ ਤੈਲਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ऽਸ਼੍ਮਨਃ
ਇਨਸਾਨੀ ਜਤਨ ਬੇਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਚਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰੀਏ, ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ।
ਯਥਾ ਘਟਃ ਪਰਿਮਿਤੋ ਯਥਾ ਪਰਿਮਿਤਃ ਪਟਃ । ਨਿਯਤਃ ਪਰਿਮਾਣਸ੍ਥਃ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸ੍ ਤਥੈਵ ਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਕਪੜਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਇਨਸਾਨੀ ਜਤਨ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਯਤ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸਮਾਚਾਰੈਰ੍ ਨਿਜਂ ਫਲਮ੍ । ਦਦਾਤੀਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾਨਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਇਨਸਾਨੀ ਜਤਨ ਦਾ ਫਲ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਹੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪੌਰੁषਸ੍ਯੈਤਦ੍ ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਨਰਃ । ਯਾਤਿ ਨਿष੍ਫਲਯਤ੍ਨਤ੍ਵਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਨਸਾਨੀ ਜਤਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਦੈਨ੍ਯਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਯਤ੍ਨੇਨ ਯਾਤਾ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯਤਾਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਏ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆ ਬਾਲ੍ਯਾਚ੍ ਚੈਵਮ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤੈਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮਾਦਿਭਿਃ । ਗੁਣੈਃ ਪੁਰੁषਯਤ੍ਨੇਨ ਸ੍ਵੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਹਿ ਤੈਃ
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣ, ਧਰਮਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੋ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਕृਤਮ੍ । ਦੈਵੋਤ੍ਥਮ੍ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਹਤਾਸ੍ ਤੇ ਕੁਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੀ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ, ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਘਟੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਲਸ੍ਯਂ ਯਦਿ ਨ ਭਵੇਜ੍ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਃ ਕੋ ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਬਹੁਧਨਿਕੋ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤੋ ਵਾ । ਆਲਸ੍ਯਾਦ੍ ਇਯਮ੍ ਅਵਨਿਸ੍ ਸਸਾਗਰਾਨ੍ਤਾ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾ ਨਰਪਸ਼ੁਭਿਸ਼੍ ਚ ਨਿਰ੍ਧਨੈਸ਼੍ ਚ
ਜੇ ਆਲਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ? ਫਿਰ ਹਰ ਕੋਈ ਦੌਲਤਮੰਦ ਜਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਆਲਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਬਾਲ੍ਯੇ ਗਤੇ ऽਵਿਰਤਕਲ੍ਪਿਤਕੇਲਿਲੋਲੇ ਪੌਗਣ੍ਡਮਣ੍ਡਨਵਯਃਪ੍ਰਭृਤਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਤ੍ । ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮੈਃ ਪਦਪਦਾਰ੍ਥਵਿਬੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ ਨਰਸ੍ ਸ੍ਵਗੁਣਦੋषਵਿਚਾਰਣਾਨਿ
ਜਦੋਂ ਬਚਪਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਚਾਨਣ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਆ ਗਈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪੌਰੁषਂ ਦੈਵਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰੋਜ੍ਝ੍ਯ ਦੂਰਤਃ । ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਮਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ ਜੀਵਮ੍ ਉਤ੍ਤਾਰਯੇਦ੍ ਬਲਾਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੂਰ ਛੱਡ ਦੇ। ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਧਰਮਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਥਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭਵੇਦ੍ ਆਸ਼ੁ ਫਲਂ ਤਥਾ । ਇਤਿ ਪੌਰੁषਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਦੈਵਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ ਏਵ ਵਃ
ਜਿੰਨਾ ਵੱਧ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜਲਦੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ।
ਦੁਃਖਾਦ੍ ਯਥਾ ਦੁਃਖਕਾਲੇ ਹਾ ਕष੍ਟਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਹਾਕष੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਪਰ੍ਯਾਯਸ੍ ਤਥਾ ਹਾ ਦੈਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਆਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਹੈ!', ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਕਿਸਮਤ' ਵੀ ਸਿਰਫ 'ਹਾਏ!' ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ੍ਵਕਰ੍ਮੇਤਰਾਕਾਰਂ ਦੈਵਂ ਨਾਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਬਲਪੁਂਸੇਵ ਤਜ੍ ਜੇਤੁਮ੍ ਇਹ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸਮਤ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਤਾਕਤਵਰ ਆਦਮੀ ਅੱਗੇ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹ੍ਯਸ੍ਤਨੋ ਦੁष੍ਟ ਆਚਾਰ ਆਚਾਰੇਣਾਦ੍ਯ ਚਾਰੁਣਾ । ਯਥਾਸ਼ੁ ਸ਼ੁਭਤਾਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਕੁਕृਤਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਮਾੜਾ ਚਲਣ, ਅੱਜ ਚੰਗੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਵੀ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਤਜ੍ਜਯਾਯ ਯਤਨ੍ਤੇ ਯੇ ਨ ਲਾਭਲਵਲਮ੍ਪਟਾਃ । ਤੇ ਮੂਢਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾ ਦੀਨਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਦੈਵਪਰਾਯਣਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਾਭ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ, ਆਮ, ਤੇ ਬੇਚਾਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕਿਸਮਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦੈਵਾਦ੍ ਯਦ੍ ਅਭਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਨਾਸ਼ਯਿਤੁਰ੍ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪੌਰੁषਂ ਬਲਵਤ੍ਤਰਮ੍
ਜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਰੋਂ ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ।
ਯਦ੍ ਏਕਵृਨ੍ਤਫਲਯੋਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਕਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕੋਟਰਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਿਤਸ੍ ਤਥਾ ਤਦ੍ਰਸਸਂਵਿਦਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਟਹਿਣੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਫਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੇ ਇੱਕ ਫਲ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਸਮਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ਭਾਵਾਸ੍ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਕਯਤ੍ਨਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞੇਯਂ ਮਹਦ੍ ਬਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਕੋ ਮਙ੍ਗਲੇਭੇਨ ਨृਪੋ ਯਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਬਲਾਤ੍ । ਤਦ੍ ਅਮਾਤ੍ਯੇਭਪੌਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ੍ਯ ਮਹਤ੍ ਫਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੰਗਤੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੰਗੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਜ਼ੀਰਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣਾਨ੍ਨਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯਥਾ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ ਵਿਚੂਰ੍ਣ੍ਯਤੇ । ਅਲ੍ਪਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਥਾ ਸ਼ੂਰੇਣ ਚੂਰ੍ਣ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਖਾਣਾ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਚੱਬਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰੌਂਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤਂ ਹਿ ਮਹਤਾਂ ਲਾਘਵਂ ਯਤ੍ਨਸ਼ਾਲਿਨਾਮ੍ । ਯਥੇष੍ਟਂ ਵਿਨਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਤੈਃ ਕਰ੍ਮਸੁ ਲੋष੍ਟਵਤ੍
ਜੋ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਮਿਹਨਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਇੰਨਾ ਸੁਖਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੌਰੁषਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਾਪਿ ਯਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਦ੍ ਦੈਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਿਨਾ
ਜੋ ਵੀ ਸਮਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਿਸਦੀ ਜਾਂ ਨਾ ਦਿਸਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਮਰਥ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, 'ਭਾਗ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਭੂਤਾਨਾਂ ਬਲਵਦ੍ਭੂਤਯਤ੍ਨੋ ਦੈਵਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਸ੍ਥੁषਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਧਿष੍ਠਾਤृਵਤਾਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਂ ਮਿਥਃ
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤਵਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਯੇਭਪੌਰਾਣਾਮ੍ ਅਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵਧੀਃ । ਸਾ ਯਾ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਕਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਰੀ ਧਰ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਮੰਤਰੀਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਝ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਠੀਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।