ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਸਦੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨੋ ਮਨਃ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਥੈਵਾਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਜਨੇਸ਼੍ਵਰ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ।
ਯਥਾ ਵਿਪਿਨਗਾ ਲੋਕਾ ਵਿਹਰਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਸਮਾਃ । ਅਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਤਥਾ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਮੋ ऽਪਿ ਵਿਪਿਨੋਪਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਮਨਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਤੋ ਬੁਦ੍ਧੋ ਵ੍ਰਜਨ੍ ਪਠਨ੍ । ਪੁਰਂ ਜਨਪਦਂ ਗ੍ਰਾਮਮ੍ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ—ਸੁੱਤੇ, ਜਾਗਦੇ, ਤੁਰਦੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ—ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਸਰ੍ਵਥਾਨੁਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਭੂਤਾਕੁਲਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਖਾਲੀ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾਯਾਂ ਤੁ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਜਗਤ੍ । ਵਿਜ੍ਵਰਾਣਾਮ੍ ਇਵ ਨृਣਾਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆ ਜੀਵਿਤਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਠੰਡਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਠੰਡਕ ਜੀਵਨ ਰਹਿਣ ਤਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਤृष੍ਣੋਪਤਪ੍ਤਾਨਾਂ ਦਾਵਦਾਹਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਯਦ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਦ੍ ਬਹਿਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਯੌਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ ਸਰਿਤੋ ਦਿਸ਼ਃ । ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਭਾਗਾ ਬਹਿਰ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਅਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੱਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਵਟਧਾਨਾਵਟ ਇਵ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਤਦ੍ ਬਹਿਰ੍ ਭਾਸਤੇ ਭਾਸ੍ਵਦ੍ ਵਿਕਸਤ੍ਪੁष੍ਪਗਨ੍ਧਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਬਹਿष੍ਟ੍ਵਂ ਨ ਚਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਕਚਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਤਥ੍ਯਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੋਦਰਂ ਭਾਤਿ ਬਹਿष੍ਟ੍ਵੇਨ ਜਗਤ੍ਤਯਾ । ਕਰ੍ਪੂਰਮ੍ ਇਵ ਗਨ੍ਧੇਨ ਸਙ੍ਕੋਚਿ ਪ੍ਰਵਿਕਾਸਿ ਚ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਪੂਰ ਆਪਣੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਕਦੇ ਇਕੱਠੀ, ਕਦੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੇਦਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਫਾਰਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਵੇਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਹਨ੍ਤਯਾ । ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵੇਨ ਸ ਚ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਸਦ੍ਵਿਭੁਃ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ, 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਬਹਿष੍ਟ੍ਵੇਨਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨਾਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਥਾਵਿਦਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਯਂ ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਬਾਹਰਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਆਪਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਭੇਦਨਂ ਜਗਤ੍ । ਅਹਨ੍ਤਾਦੌ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੇਹੇ ਭੂਰਿਭਙ੍ਗਂ ਭਯਂ ਤੁ ਸਤ੍
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਸਮੇਤ, ਇਕ-ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਪਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੰਡ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਯੌਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ ਸਰਿਤੋ ਦਿਸ਼ਃ । ਕਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਨੇਵ ਜ੍ਵਲਿਤਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਧਿਹਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਅਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਆਤ੍ਮਰਤਿਰ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਨ ਵਸ਼ੋ ਹਰ੍षਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਂ ਸ ਸਮਾਹਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੁਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸਮੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਧੀਃ । ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ ਧ੍ਯਾਯਤਿ ਵਾ ਸ ਸਮਾਹਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਥਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਪੂਰ੍ਵਾਪਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਞ੍ ਜਾਗਤੀਰ੍ ਗਤੀਃ । ਦृष੍ਟਿष੍ਵ੍ ਏਤਾਸੁ ਹਸਤਿ ਸ ਸਮਾਹਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਖਰ ਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਤ, ਵੇਖ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ 'ਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਥਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮੇ ਪਰੇ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਹਨ੍ਤਾ ਨ ਜਗਜ੍ਜਨ੍ਮਨੀ ਮਯਿ । ਵੀਚਿਵृਨ੍ਦੇष੍ਵ੍ ਇਵਾਨਪ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਨਾਸ਼ੇ ਫੇਨਧਾਤਵਃ
ਮੇਰੇ ਲਈ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਨਾ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਘਾਟ, ਤੇ ਫੇਨ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਹਨ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਭਾਗਾਦਿ ਨੋ ਮਮ । ਨ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਤੇ ਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਰੋ ਜਨਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦੀ, ਨਾ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ।
ਵ੍ਯੋਮਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਭਵਨ੍ ਸ੍ਵੇਹਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਆਚਰਤੀਹ ਯਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿਕਾਰੇषੁ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਸ੍ ਸ ਸਨ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਲੋष੍ਟਵਤ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਏਵ ਨ ਭਯਾਦ੍ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਡਰ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਵਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ—ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਥੋ ऽਤਨੁਸ੍ ਤਨੁਰ੍ ਵਾਪਿ ਨਾਸਦ੍ਰੂਪੇਣ ਚੇਤ੍ਯਤੇ । ਨ ਸਦ੍ਰੂਪੇਣਾਨੁਭੂਤੋ ਜ੍ਞੇਨਾਜ੍ਞੇਨੇਵ ਤਤ੍ਤਯਾ
ਅਸਲ ਚੀਜ਼, ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ; ਤੇ ਉਹ ਸੱਚੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ।
ਈਦृਸ਼ਾਸ਼ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦਂ ਗਤਃ । ਤਿष੍ਠਤੂਦੇਤੁ ਵਾ ਯਾਤੁ ਮृਤਿਮ੍ ਏਤੁ ਨਿਹਨ੍ਤੁ ਵਾ
ਜੋ ਐਸਾ ਮਨ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਹੇ, ਉਠੇ, ਚਲੇ ਜਾਵੇ, ਮਰੇ ਜਾਂ ਮਾਰ ਦੇਵੇ—ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਵਸਤੂਤ੍ਤਮਭੋਗਾਢ੍ਯੇ ਸ੍ਵਗृਹੇ ਵਾ ਜਨਾਕੁਲੇ । ਸਰ੍ਵਭੋਗੋਜ੍ਝਿਤਾਭੋਗੇ ਸੁਮਹਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਵਾ ਵਨੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।
ਉਦ੍ਦਾਮਮਰ੍ਦਲਂ ਪਾਨਤਤ੍ਪਰੋ ਵਾਪਿ ਨृਤ੍ਯਤੁ । ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਗਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਸ਼ਮਮ੍ ਆਯਾਤੁ ਵਾ ਗਿਰੌ
ਉਹ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ ਤੇ ਨੱਚੇ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇ।
ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਕਰ੍ਪੂਰੈਰ੍ ਵਪੁਰ੍ ਵਾ ਪਰਿਲਿਮ੍ਪਤੁ । ਜ੍ਵਾਲਾਜਟਿਲਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਨਿਪਤਤ੍ਵ੍ ਅਥ ਵਾਨਲੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਤੇ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਲਗਾਏ, ਜਾਂ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇ।
ਪਾਪਂ ਕਰੋਤੁ ਸੁਮਹਦ੍ ਬਹਲਂ ਪੁਣ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਅਦ੍ਯੈਵ ਮृਤਿਮ੍ ਆਯਾਤੁ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਨਿਚਯੇਨ ਵਾ
ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇਕੀਆਂ ਕਰੇ; ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਗਾਂ ਬਾਅਦ ਆਵੇ।
ਨਾਸੌ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਤਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕृਤਂ ਤੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਨਾਸੌ ਕਲਙ੍ਕਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਹੇਮ ਪਙ੍ਕਗਤਂ ਯਥਾ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਉਸਦੇ ਵਲੋਂ ਕੁਝ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਚਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਵੀ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਂਵਿਤ੍ਪੁਰੁषਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੈਸ੍ ਸਕਲਙ੍ਕੈਃ ਕਲਙ੍ਕ੍ਯਤੇ । ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਵਾਸਨਾਰੂਪੈਸ਼੍ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਰਜਤੋਪਮੈਃ
ਚੇਤਨਾ 'ਮਨੁੱਖ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਮੋਤੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ, ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਸ਼ਮਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਸ ਏਵਾਸ੍ਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ऽਨ੍ਤਃ ਕਲਙ੍ਕੋ ऽਸਤ੍ਤਯਾ ਯਤਃ
ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਠੰਢਕ ਉਸ ਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਦਾਗ ਝੂਠੇ ਪਣ ਕਰਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।