ਦृਸ਼੍ਯੈਰ੍ ਮਮ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਸ਼ੀਤਲਃ । ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ਥਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਧ੍ਯਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੇਰਾ ਵੇਖੀ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ,' ਤਾਂ ਮਨ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਤੌ ਰਾਮ ਸੁਸਮਾਵ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਪਰਿਸ਼ੀਤਲੌ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਧਨਂ ਤਤ੍ ਤਪਃਫਲਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਠੰਢੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਅੰਦਰੋਂ ਜੋ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਾਨਕਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚੇਤਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਵृਤ੍ਤਿਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸਮਾਧਾਨਂ ਸਮਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਤਾਣ੍ਡਵੈਃ
ਜੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਪਾਗਲ ਦੇ ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਨਾਚ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਤਾਣ੍ਡਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚੇਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਸ੍ਯੋਨ੍ਮਤ੍ਤਨृਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਸਮਂ ਬੁਦ੍ਧਸਮਾਧਿਨਾ
ਜੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਾਗਲ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਗਲ ਨੱਚਣਾ ਜਾਗਰਤ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੀ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ਯਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ਯੋ ਵਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਤੌ ਪੁਰੁषੌ ਨੂਨਮ੍ ਅਸਨ੍ਦੇਹਪਦਂ ਗਤੌ
ਜੋ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾਗਰਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾਗਰਤ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਅਕਰ੍ਤृ ਕੁਰ੍ਵਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਚ੍ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਤਨੁਵਾਸਨਮ੍ । ਦੂਰੇ ਗਤਮਨਾ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਥਾਸਂਸ਼੍ਰਵਣੇ ਯਥਾ
ਜੇ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਮਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਿਆਂ ਧਿਆਨ ਨਾ ਲਾਵੇ।
ਅਕੁਰ੍ਵਦ੍ ਅਪਿ ਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ ਏਵ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਘਨਵਾਸਨਮ੍ । ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਙ੍ਗਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਪਾਤਸ੍ਥਿਤਾਵ੍ ਇਵ
ਜੇ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਿਸਚਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਖੱਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਰਗੀ ਹੈ।
ਚੇਤਸੋ ਯਦ੍ ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਸਮਾਧਾਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੇਵਲੀਭਾਵਂ ਸਾ ਸ਼ੁਭਾ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ ਪਰਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਲਗਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਖ ਹੈ।
ਚੇਤਸ਼੍ਚਲਾਚਲਤ੍ਵਂ ਹਿ ਪਰਮਂ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤੇਃ । ਧ੍ਯਾਨਾਧ੍ਯਾਨਦृਸ਼ੋਸ੍ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵਾਨਙ੍ਕੁਰਂ ਕੁਰੁ
ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਜਾਂ ਅਥਿਰਤਾ ਹੀ ਯਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਤੇ ਅਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉਭਾਰੋ।
ਅਵਾਸਨਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ । ਸ ਏਵ ਕੇਵਲੀਭਾਵਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਤ੍ ਸਦਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਥਿਰ ਮਨ ਕਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਨੁਵਾਸਨਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਃਪਦਾਯੋਦ੍ਯਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਵਾਸਨਂ ਮਨੋ ऽਕਰ੍ਤृਪਦਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਹੌਲੇ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਘਨਵਾਸਨਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤੁ ਚੇਤਃ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭਾਵਨਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਪ੍ਰਦਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਾਸਨਾਸ੍ ਤਨੁਤਾਮ੍ ਨਯੇਤ੍
ਮਨ ਵਿਚ ਜਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੂੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਹੀ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਦਤਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਜਗਦਾਸ੍ਥੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵੀਤਸ਼ੋਕਭਯੈषਣਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਭਵਤਿ ਯੇਨਾਤ੍ਮਾ ਸ ਸਮਾਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਚਾਹਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਸਾ ਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਸਭਾਵਨਾਨ੍ । ਯਥਾ ਤਿष੍ਠਸਿ ਤਿष੍ਠ ਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ਼ੈਲੇ ਗृਹੇ ऽਥ ਵਾ
ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿ—ਚਾਹੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿਚ।
ਗृਹਮ੍ ਏਵ ਗृਹਸ੍ਥਾਨਾਂ ਸੁਸਮਾਹਿਤਚੇਤਸਾਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਹਙ੍ਕृਤਿਦੋषਾਣਾਂ ਵਿਜਨਾ ਵਨਭੂਮਯਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹੀ ਇਕ ਅਕੇਲਾ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰਣ੍ਯਸਦਨੇ ਤੁਲ੍ਯੇ ਸਮਾਹਿਤਮਨੋਦृਸ਼ਾਮ੍ । ਮਹਤਾਮ੍ ਇਹ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਹਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਮਹਾਭ੍ਰਸ੍ਯ ਜਨਜਾਲੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਨਗਰਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਵਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਵਨਿਪਾਤ੍ਮਜ
ਪ੍ਰਿੰਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਵृਤ੍ਤਿਮਚ੍ਚਿਤ੍ਤਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਜਨਾਨਿ ਵਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਨਗਰਾਣਿ ਮਹਾਲੋਕਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪਰਵੀਰਹਨ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਹਾਦਰ ਵੈਰੀ ਭਰਪੂਰ ਹੋਂਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਭ੍ਰਮੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ।
ਸਰ੍ਵਭਾਵਪਦਾਤੀਤਂ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਵਾ । ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ ਸਮਾਹਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਸਦੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨੋ ਮਨਃ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਥੈਵਾਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਜਨੇਸ਼੍ਵਰ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ।
ਯਥਾ ਵਿਪਿਨਗਾ ਲੋਕਾ ਵਿਹਰਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਸਮਾਃ । ਅਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਤਥਾ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਮੋ ऽਪਿ ਵਿਪਿਨੋਪਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਮਨਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਤੋ ਬੁਦ੍ਧੋ ਵ੍ਰਜਨ੍ ਪਠਨ੍ । ਪੁਰਂ ਜਨਪਦਂ ਗ੍ਰਾਮਮ੍ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ—ਸੁੱਤੇ, ਜਾਗਦੇ, ਤੁਰਦੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ—ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਸਰ੍ਵਥਾਨੁਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਭੂਤਾਕੁਲਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਖਾਲੀ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾਯਾਂ ਤੁ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਜਗਤ੍ । ਵਿਜ੍ਵਰਾਣਾਮ੍ ਇਵ ਨृਣਾਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆ ਜੀਵਿਤਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਠੰਡਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਠੰਡਕ ਜੀਵਨ ਰਹਿਣ ਤਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਤृष੍ਣੋਪਤਪ੍ਤਾਨਾਂ ਦਾਵਦਾਹਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਯਦ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਦ੍ ਬਹਿਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਯੌਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ ਸਰਿਤੋ ਦਿਸ਼ਃ । ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਭਾਗਾ ਬਹਿਰ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਅਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੱਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਵਟਧਾਨਾਵਟ ਇਵ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਤਦ੍ ਬਹਿਰ੍ ਭਾਸਤੇ ਭਾਸ੍ਵਦ੍ ਵਿਕਸਤ੍ਪੁष੍ਪਗਨ੍ਧਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਬਹਿष੍ਟ੍ਵਂ ਨ ਚਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਕਚਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਤਥ੍ਯਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੋਦਰਂ ਭਾਤਿ ਬਹਿष੍ਟ੍ਵੇਨ ਜਗਤ੍ਤਯਾ । ਕਰ੍ਪੂਰਮ੍ ਇਵ ਗਨ੍ਧੇਨ ਸਙ੍ਕੋਚਿ ਪ੍ਰਵਿਕਾਸਿ ਚ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਪੂਰ ਆਪਣੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਕਦੇ ਇਕੱਠੀ, ਕਦੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।