ਦਿਨਕਰਕਰਸ਼ੁष੍ਕਂ ਵਿਪ੍ਰਕਙ੍ਕਾਲਕਂ ਤਜ੍ ਝਗਿਤਿ ਚ ਕਰਕੋਟੌ ਬਦ੍ਧਖਟ੍ਵਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗਾ । ਸਕਲਵਿਬੁਧਵਨ੍ਦ੍ਯਾ ਖਿਙ੍ਖਿਨੀ ਦੇਵਦੇਵੀ ਨਿਸ਼ਿ ਨਵਰਤਨृਤ੍ਤਾ ਕਾਚਕਾਨ੍ਤਿਂ ਚਕਾਰ
ਉਹ ਦੇਹ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਕੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਾਠੀ ਤੇ ਖੋਪੜੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਦੇਵ-ਦੇਵੀ ਖਿੰਖਿਨੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਰਾਤ ਦਾ ਨੱਚ ਕੀਤਾ, ਕੱਚ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਦਾਲਕਦੇਹਕੋ ऽਦ੍ਯ ਵਿਲਸਨ੍ਮਾਯੂਰਬਰ੍ਹਵ੍ਰਜਵ੍ਯਾਲੋਲਾਬ੍ਦਲਵੇ ਨਵੇ ਵਿਵਲਿਤੇ ਮਨ੍ਦਾਰਮਾਲਾਗਣੈਃ । ਸ਼ੇਤੇ ਖਿਙ੍ਖਿਨਿਕਾਮਹਾਭਗਵਤੀਲੀਲਾਲਲਾਮੇ ਲਤਾਜਾਲੇ ਭृਙ੍ਗ ਇਵਾਨ੍ਤਪੁष੍ਪਪਟਲੇ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਉਪਾਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਦਾਲਕਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਜ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਝੂਮਦਾ, ਮੰਦਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੁੱਝਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੀ ਖਿੰਖਿਨਿਕਾ ਦੇ ਖੇਡ-ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਵਿਹੜਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਏषੋਦ੍ਦਾਲਕਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਕਲਨਾਵਲ੍ਲੀ ਵਿਵੇਕਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਪ੍ਰਵਿਕਾਸਭਾਸਿਕੁਸੁਮਾ ਹृਤ੍ਕਾਨਨੇ ਵਿਸ੍ਤृਤੇ । ਰੂਢਾ ਯਸ੍ਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਏਵ ਵਿਲਸਦ੍ਰਮ੍ਯੇਵ ਸਚ੍ਛਾਯਯਾ ਨਾਸਾਵ੍ ਏਤਿ ਵਿਯੋਗਮ੍ ਏਤਿ ਚ ਫਲੇਨੋਚ੍ਚੈਸ੍ਤਰਾਂ ਸਙ੍ਗਮਮ੍
ਇਹ ਉੱਦਾਲਕਾ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਬੇਲ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪ-ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਤਤਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਦੇ ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇਣਾਨੇਨ ਰਿਪੁਹਨ੍ ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ । ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਵਿਤਤੇ ਪਦੇ ਪਦ੍ਮਦਲੇਕ੍ਸ਼ਣ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲੀ ਅਸੀਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਗੁਰੁਚੇਤੋਭਿਸ੍ ਤਾਵਤ੍ ਤਾਵਦ੍ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਦृਸ਼੍ਯਕ੍ਸ਼ਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਯਾਵਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍
ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮਤ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਹਰ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਪ੍ਰਜ੍ਞਾਗੁਰੁਯਮਕ੍ਰਮੈਃ । ਪਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯੈਵੈਕਯਾਥ ਵਾ
ਬੇਰੁਖੀ, ਅਭਿਆਸ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਮਝ, ਬੁਧੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਚੰਗਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੁਧੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੋਧਵਤੀ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਕਲਙ੍ਕਰਹਿਤਾ ਮਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਹੀਨਾਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਨ੍ ਭੂਤਭਵ੍ਯੇਸ਼ ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜ੍ਞਾਤਸਮਾਧਿਕਃ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਪਰੋ ऽਪਿ ਸਨ੍
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਕੋਈ ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮਾਧਿਨਿਯਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਯੋਸ੍ ਤੁ ਕਤਰਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਇਤਿ ਮੇ ਭਗਵਨ੍ ਵਦ
ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਵਧੀਆ ਹੈ?
ਇਮਂ ਗੁਣਸਮਾਹਾਰਮ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਃ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਯਾਸੌ ਸਮਾਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜੋੜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯੈਰ੍ ਮਮ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਸ਼ੀਤਲਃ । ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ਥਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਧ੍ਯਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੇਰਾ ਵੇਖੀ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ,' ਤਾਂ ਮਨ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਤੌ ਰਾਮ ਸੁਸਮਾਵ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਪਰਿਸ਼ੀਤਲੌ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਧਨਂ ਤਤ੍ ਤਪਃਫਲਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਠੰਢੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਅੰਦਰੋਂ ਜੋ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਾਨਕਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚੇਤਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਵृਤ੍ਤਿਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸਮਾਧਾਨਂ ਸਮਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਤਾਣ੍ਡਵੈਃ
ਜੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਪਾਗਲ ਦੇ ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਨਾਚ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਤਾਣ੍ਡਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚੇਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਸ੍ਯੋਨ੍ਮਤ੍ਤਨृਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਸਮਂ ਬੁਦ੍ਧਸਮਾਧਿਨਾ
ਜੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਾਗਲ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਗਲ ਨੱਚਣਾ ਜਾਗਰਤ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੀ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ਯਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ਯੋ ਵਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਤੌ ਪੁਰੁषੌ ਨੂਨਮ੍ ਅਸਨ੍ਦੇਹਪਦਂ ਗਤੌ
ਜੋ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾਗਰਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾਗਰਤ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਅਕਰ੍ਤृ ਕੁਰ੍ਵਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਚ੍ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਤਨੁਵਾਸਨਮ੍ । ਦੂਰੇ ਗਤਮਨਾ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਥਾਸਂਸ਼੍ਰਵਣੇ ਯਥਾ
ਜੇ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਮਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਿਆਂ ਧਿਆਨ ਨਾ ਲਾਵੇ।
ਅਕੁਰ੍ਵਦ੍ ਅਪਿ ਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ ਏਵ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਘਨਵਾਸਨਮ੍ । ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਙ੍ਗਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਪਾਤਸ੍ਥਿਤਾਵ੍ ਇਵ
ਜੇ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਿਸਚਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਖੱਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਰਗੀ ਹੈ।
ਚੇਤਸੋ ਯਦ੍ ਅਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਸਮਾਧਾਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੇਵਲੀਭਾਵਂ ਸਾ ਸ਼ੁਭਾ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ ਪਰਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਲਗਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਖ ਹੈ।
ਚੇਤਸ਼੍ਚਲਾਚਲਤ੍ਵਂ ਹਿ ਪਰਮਂ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤੇਃ । ਧ੍ਯਾਨਾਧ੍ਯਾਨਦृਸ਼ੋਸ੍ ਤੇਨ ਤਦ੍ ਏਵਾਨਙ੍ਕੁਰਂ ਕੁਰੁ
ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਜਾਂ ਅਥਿਰਤਾ ਹੀ ਯਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਤੇ ਅਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉਭਾਰੋ।
ਅਵਾਸਨਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ । ਸ ਏਵ ਕੇਵਲੀਭਾਵਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਤ੍ ਸਦਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਥਿਰ ਮਨ ਕਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਨੁਵਾਸਨਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਃਪਦਾਯੋਦ੍ਯਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਵਾਸਨਂ ਮਨੋ ऽਕਰ੍ਤृਪਦਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਹੌਲੇ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਘਨਵਾਸਨਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤੁ ਚੇਤਃ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭਾਵਨਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਪ੍ਰਦਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਾਸਨਾਸ੍ ਤਨੁਤਾਮ੍ ਨਯੇਤ੍
ਮਨ ਵਿਚ ਜਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੂੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਹੀ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਦਤਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਜਗਦਾਸ੍ਥੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵੀਤਸ਼ੋਕਭਯੈषਣਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਭਵਤਿ ਯੇਨਾਤ੍ਮਾ ਸ ਸਮਾਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਚਾਹਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਸਾ ਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਸਭਾਵਨਾਨ੍ । ਯਥਾ ਤਿष੍ਠਸਿ ਤਿष੍ਠ ਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ਼ੈਲੇ ਗृਹੇ ऽਥ ਵਾ
ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿ—ਚਾਹੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿਚ।
ਗृਹਮ੍ ਏਵ ਗृਹਸ੍ਥਾਨਾਂ ਸੁਸਮਾਹਿਤਚੇਤਸਾਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਹਙ੍ਕृਤਿਦੋषਾਣਾਂ ਵਿਜਨਾ ਵਨਭੂਮਯਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹੀ ਇਕ ਅਕੇਲਾ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰਣ੍ਯਸਦਨੇ ਤੁਲ੍ਯੇ ਸਮਾਹਿਤਮਨੋਦृਸ਼ਾਮ੍ । ਮਹਤਾਮ੍ ਇਹ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਹਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਮਹਾਭ੍ਰਸ੍ਯ ਜਨਜਾਲੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਨਗਰਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਵਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਵਨਿਪਾਤ੍ਮਜ
ਪ੍ਰਿੰਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਵृਤ੍ਤਿਮਚ੍ਚਿਤ੍ਤਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਜਨਾਨਿ ਵਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਨਗਰਾਣਿ ਮਹਾਲੋਕਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪਰਵੀਰਹਨ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਹਾਦਰ ਵੈਰੀ ਭਰਪੂਰ ਹੋਂਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਭ੍ਰਮੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ।
ਸਰ੍ਵਭਾਵਪਦਾਤੀਤਂ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਵਾ । ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ ਸਮਾਹਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।