ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਯਤ੍ਨੇਨ ਲਲਨਾਵਲਨਾਕृਤਿਮ੍ । ਸ਼ਰੀਰੀ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਹ ਗਤਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਧਚੂਡਤਾਮ੍
ਇਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਰੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀ ਅਰਧ ਚੰਦ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਚੈਹਿਕਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪੌਰੁषਮ੍ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੋ ऽਦ੍ਯਤਨੇਨਾਸ਼ੁ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਜੀਯਤੇ
ਜਤਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ। ਪੁਰਾਣਾ ਜਤਨ, ਮੌਜੂਦਾ ਜਤਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਨਵਦ੍ਭਿਰ੍ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸੈਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞੋਤ੍ਸਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਮੇਰਵੋ ऽਪਿ ਨਿਗੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕੈਵ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪੌਰੁषੇ ਕਥਾ
ਜੋ ਲੋਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਿਆਸ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੁਰਾਣੇ ਜਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਰਹੀ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਪੌਰੁषਪਰਮਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਤਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ । ਅਭਿਮਤਫਲਭਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਭਵਤਿ ਹਿ ਸਾਨ੍ਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਦੁਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਪੁਂਸੋ ਦਸ਼ਾਯਾਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰਨਿਪੀਡਿਤੈਕਚੁਲੁਕਾਦ੍ ਆਚਾਮਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ ਬਹੁਃ । ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਲਰਾਸ਼ਿਪਰ੍ਵਤਪੁਰਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਤਰਾਲਙ੍ਕृਤਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋਚਿਤਸਂਵਿਭਾਗਕਰਣੇ ਪृਥ੍ਵੀ ਨ ਪृਥ੍ਵੀ ਭਵੇਤ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇੱਕ ਚੁਲਕਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸਹੀ ਵੰਡ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਖੋ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ । ਪ੍ਰਭੇਵ ਵਰ੍ਣਭੇਦਾਨਾਂ ਸਾਧਨੀ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ; ਇਹ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਮਨਸਾ ਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ ਤੁ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਮਤ੍ਤਲੀਲਾਸੌ ਮੋਹਨੀ ਨਾਰ੍ਥਸਾਧਨੀ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮੋਹਕ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਯਥਾ ਸਞ੍ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਤਥਾ ਤੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮੈਵੇਤਿ ਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਦੈਵਦृਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹੀ ਸੱਚੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਵੀ, ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਉਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਚੇਤਿ ਪੌਰੁषਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰੋਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍
ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੋ ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ ਦੇ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ ਦੇ ਯਤਨ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੌ ਹੁਡਾਵ੍ ਇਵ ਯੁਧ੍ਯੇਤੇ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੌ ਸਮਾਸਮੌ । ਆਤ੍ਮੀਯਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯਦੀਯਸ਼੍ ਚ ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਬਲਸ੍ ਤਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੋ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ—ਇੱਕ ਆਪਣਾ, ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਦਾ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਯਤਨ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
ਅਨਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਤਾਦ੍ ਅਪਿ ਪੌਰੁषਾਤ੍ । ਅਨਰ੍ਥਕਰ੍ਤੁਰ੍ ਬਲਵਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ੍ਵਪੌਰੁषਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਮਝੋ ਕਿ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਵਧੀਆ ਸੀ।
ਪਰਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਚੂਰ੍ਣਯਨ੍ । ਸ਼ੁਭੇਨਾਸ਼ੁਭਮ੍ ਉਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਪੌਰੁषਂ ਜਯੇਤ੍
ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਦੰਦ ਨਾਲ ਦੰਦ ਰਗੜ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਃ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੋ ऽਸੌ ਮਾਂ ਨਿਯੋਜਯਤੀਤਿ ਧੀਃ । ਬਲਾਦ੍ ਅਧਸ੍ਪਦੀਕਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ ਅਧਿਕਾ ਨ ਸਾ
ਪਿਛਲੇ ਯਤਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਾਵਤ੍ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਯਤਿਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪੌਰੁषਮ੍ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਪੌਰੁषਂ ਯਾਵਦ੍ ਅਸ਼ੁਭਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਛਲਾ ਮਾੜਾ ਯਤਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਦੋषਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੋ ऽਦ੍ਯਤਨੈਰ੍ ਗੁਣੈਃ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਹ੍ਯਸ੍ਤਨਸ੍ਯ ਦੋषਸ੍ਯਾਦ੍ਯਗੁਣੈਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਅੱਜ ਦੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਲ ਦੀ ਗਲਤੀ ਅੱਜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ਦੈਵਮ੍ ਅਧਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਉਦ੍ਯੁਕ੍ਤਯਾ ਧਿਯਾ । ਸਂਸਾਰੋਤ੍ਤਰਣਂ ਭੂਤ੍ਯੈ ਯਤੇਤਾਧਾਤੁਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਝੂਠੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਨੁਦ੍ਯੋਗੈਸ੍ ਸਾਮ੍ਯਂ ਪੁਰੁषਗਰ੍ਦਭੈਃ । ਉਦ੍ਯੋਗਸ੍ ਤੁ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਲੋਕਦ੍ਵਿਤਯਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਗਧਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ; ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਕੁਹਰਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਂ ਬਲਾਤ੍ । ਪੌਰੁषਂ ਯਤ੍ਨਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਰਿਣੇਵਾਰਿਪਞ੍ਜਰਾਤ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ਼ੇਤ ਨਰਸ਼੍ ਚਰਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਸਨ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਪਸ਼ੁਭਿਸ੍ ਤੁਲ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ਸਤ੍ਪੁਰੁषੋਚਿਤਮ੍
ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਪਣਾਵੇ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਨ੍ਤਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਕਲਿਲਂ ਕੋਮਲਂ ਗृਹੇ । ਵ੍ਰਣੇ ਕੀਟ ਇਵਾਸ੍ਵਾਦ੍ਯ ਵਯਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍
ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦਲੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜ ਮਸਤਿ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਖਮ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਰਾਖ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਸ਼ੁਭੇਨ ਪੌਰੁषੇਣਾਸ਼ੁ ਸ਼ੁਭਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਫਲਮ੍ । ਅਸ਼ੁਭੇਨਾਸ਼ੁਭਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੈਵਂ ਨਾਮ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਚੰਗੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾੜਾ ਫਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 'ਕਿਸਮਤ' ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦृष੍ਟਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਯੋ ऽਨੁਮਾਨਮਨਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ । ਸ੍ਵਭੁਜਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਇਮੌ ਸਰ੍ਪਾਵ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਪਲਾਯਤਾਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਦੋ ਸੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੈਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਯਤਿ ਮਾਮ੍ ਇਤਿ ਮੁਗ੍ਧਧਿਯਾਂ ਮੁਖਮ੍ । ਅਦृष੍ਟਸ਼੍ਰੇष੍ਠਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
'ਕਿਸਮਤ ਮੈਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ' ਇਹ ਗੱਲ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਣਦੇਖੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਵਜ੍ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁषਯਤ੍ਨੇਨ ਵਿਵੇਕਂ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮਯਾਰ੍ਥਾਨਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਯੇਤ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਸਮਝ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ।
ਚਿਤ੍ਤੇ ਚਿਨ੍ਤਯਤਾਮ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਜੇਹਿਤੈਃ । ਅਸਂਸਾਧਯਤਾਮ੍ ਏਵ ਮੂਢਾਨਾਂ ਧਿਗ੍ ਦੁਰੀਪ੍ਸਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰ ਉਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਲਤ ਰਾਹ ਚੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਹਨ।
ਪੌਰੁषਂ ਚ ਨ ਚਾਨਨ੍ਤਂ ਨ ਯਨ੍ ਨਾਮਾਭਿਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ । ਨ ਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਮਹਤਾ ਤੈਲਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ऽਸ਼੍ਮਨਃ
ਇਨਸਾਨੀ ਜਤਨ ਬੇਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਚਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰੀਏ, ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ।
ਯਥਾ ਘਟਃ ਪਰਿਮਿਤੋ ਯਥਾ ਪਰਿਮਿਤਃ ਪਟਃ । ਨਿਯਤਃ ਪਰਿਮਾਣਸ੍ਥਃ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸ੍ ਤਥੈਵ ਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਕਪੜਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਇਨਸਾਨੀ ਜਤਨ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਯਤ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸਮਾਚਾਰੈਰ੍ ਨਿਜਂ ਫਲਮ੍ । ਦਦਾਤੀਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾਨਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਇਨਸਾਨੀ ਜਤਨ ਦਾ ਫਲ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਹੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪੌਰੁषਸ੍ਯੈਤਦ੍ ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਨਰਃ । ਯਾਤਿ ਨਿष੍ਫਲਯਤ੍ਨਤ੍ਵਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਨਸਾਨੀ ਜਤਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਦੈਨ੍ਯਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਯਤ੍ਨੇਨ ਯਾਤਾ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯਤਾਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਏ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।