ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮਯੋ ਦੇਹੋ ਮਨੋ ਨष੍ਟਂ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਜਡਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਯਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਕੁਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਾ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚਿੱਤ ਆਦਿ ਜੜ ਹਨ—'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮਮ੍ਭਰਿਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ ਚ ਪਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇ ਕੁਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਾ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਦਾਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਹਨ—'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਸਦ੍ ਏਵ ਸਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਕੁਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਾ
ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਗਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਸ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮਯਂ ਮਹਤ੍ । ਕੇਵਲਂ ਪਰਮਾਭਾਨਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮੈਵ ਹਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚੀ ਚਮਕ—ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਕਿਮਾਕृਤਿਃ ਕੋ ਵਾ ਕਿਮਾਦੇਯਸ਼੍ ਚ ਕਿਙ੍ਕृਤਃ । ਕਿਂਰੂਪਃ ਕਿਮ੍ਮਯਃ ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਂ ਗृਹ੍ਣਾਮਿ ਤ੍ਯਜਾਮਿ ਕਿਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਹੈ? ਕੀ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਕੀ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਕੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਕੀ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ?
ਤੇਨਾਹਂ ਨਾਮ ਨੇਹਾਸ੍ਤਿ ਭਾਵਾਭਾਵੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਅਨਹਙ੍ਕਾਰਰੂਪਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕੇਨ ਮੇ ਕਥਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਕੜੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਿਸ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਸਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕੇਨ ਕਸ੍ਯ ਕਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧੌ ਵਿਲੀਨਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਨਾਲ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਚਾਈ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਇਦਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਪਰਿਸ਼ੋਚਾਮਿ ਕਿਂ ਮੁਧਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵਾਂ?
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਵਿਮਲੇ ਪਦੇ ਸਰ੍ਵਗਤੇ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਲਙ੍ਕਸ੍ਯ ਕਥਂ ਨਾਮੋਦਯਃ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ?
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵਗਃ । ਪਦਾਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇष੍ਵ੍ ਅਙ੍ਗੈਰ੍ ਮਨੋ ਮਨਸਿ ਵਲ੍ਗਤਿ । ਚਿਦ੍ ਅਲੁਪ੍ਤਵਪੁਃ ਕੇਨ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਕਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਥਮ੍
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਟਕਣ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਕਦੇ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿਸ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਉਪਲਾਯਸ਼੍ਸ਼ਲਾਕਾਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਯਥਾ ਮਿਥਃ । ਤਥੈਕਤ੍ਰਾਪਿ ਦृष੍ਟਾਨਾਂ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ਼੍ਚਿਤਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਦੇ ਗੱਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਸਲ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਚਿੱਤ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਸਦਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੇ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਹਾਭ੍ਰਮੇ । ਮਮੇਦਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਯੇਤਿ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜਦੋਂ ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ', 'ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਹੈ' ਆਦਿ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਲੋਕਜਾਤੇਯਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ । ਤਾਪੇਨ ਹਿਮਲੇਖੇਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਲੋਕੇਨ ਲੀਯਤੇ
ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਅਜੀਬੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ, ਸੱਚ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਭਾਵਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਭ੍ਰਮਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਵਰ੍ਣਵਤ੍ । ਅਪੁਨਸ੍ਸ੍ਮਰਣਂ ਮਨ੍ਯੇ ਨੂਨਂ ਵਿਸ੍ਮਰਣਂ ਵਰਮ੍
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਸਮੂਲਂ ਪਰਿਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਚਿਰਾਯਾਹਙ੍ਕृਤਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਤਿष੍ਠਾਮ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰਤ੍ਖੇ ਸ਼ਰਦੀਵ ਖਮ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਜੜ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹਾ ਅਕਾਸ਼ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦਦਾਤ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਨਿਚਯਂ ਵਿਕਾਸਯਤਿ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ । ਵਿਸ੍ਤਾਰਯਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ऽਨੁਸਂਹਿਤਃ
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਸਮਤੀ ਦੇ ਢੇਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਘਨੇ ਹृਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸਲਿਲਾਤ੍ਮਨਿ । ਵਿਕਸਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਤਃ ਕਾਯਕਦਮ੍ਬੇ ਦੋषਮਞ੍ਜਰੀ
ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਘਣਤਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖਾਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਰਣਮ੍ ਜੀਵਿਤੋਪਾਨ੍ਤਂ ਜੀਵਿਤਂ ਮਰਣਾਨ੍ਤਗਮ੍ । ਭਾਵੋ ऽਭਾਵਾਵਧਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਕष੍ਟੇਯਂ ਦੁਃਖਵੇਦਨਾ
ਮੌਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਮੌਤ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਪੀੜਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਲਬ੍ਧਮ੍ ਇਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਕਾਰਿਣੀ । ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕਰਤ੍ਨਾਨਾਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ऽਰ੍ਚਿਰ੍ ਇਵ ਦੁਰ੍ਧਿਯਾਮ੍
'ਇਹ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਲੈ ਲਾਂਗਾ' — ਇਹ ਸੋਚ ਅੰਦਰੋਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਦੇ ਠੰਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਭਟਕਿਆ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ।
ਨਾਸ੍ਤੀਦਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਧਾਵਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਜਡਾਸ਼ਯਾ ਜਡਾਮ੍ ਅਭ੍ਰਮਾਲਾ ਸ਼ੈਲਾਵਲੀਮ੍ ਇਵ
'ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ' — ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸ਼ੁष੍ਕਸ੍ ਸਂਸਾਰਪਾਦਪਃ । ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਅਰਸੋ ਨ ਪਾषਾਣਵਦ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਨਾ ਰਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕਲੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸੁਤृष੍ਣਾਕृष੍ਣਭੋਗਿਨ੍ਯੋ ਦੇਹਦ੍ਰੁਮਕृਤਾਲਯਾਃ । ਕ੍ਵਾਪਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਚਾਰਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਗਤੇ ਵਿਨਤਾਸੁਤੇ
ਜਿਸ ਤਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸਦਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਤਜ੍ਜਾ ਵਯਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਾਃ । ਅਸਨ੍ਮਯਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਂ ਚੇਤਿ ਕਃ ਕ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਝੂਠ ਦੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਝੂਠ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ, 'ਤੂੰ' ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਦਾਵ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ਅਕਾਰਣਾਤ੍ । ਯਦ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਂ ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਦੇ, ਅਕਾਰਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਕਾਰਣ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪੁਰਾ ਕਾਲਂ ਮृਦਿ ਕੁਮ੍ਭ ਇਵਾਕृਤਃ । ਦੇਹੋ ऽਭਵਦ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤੁ ਤਥੈਵਾਨ੍ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਂ ਬੇਅੰਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਕਾਂਡੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਹੁਣ ਤਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
ਮਧ੍ਯੇ ਨਰਵਯੋਮਾਤ੍ਰਂ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲਂ ਤੁ ਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਸੋਮ੍ਯਤੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਰਿ ਵੀਚਿਤਯਾ ਯਥਾ
ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਦੇਹੇ ਵਿਸ਼ਰਣੋਨ੍ਮੁਖੇ । ਤਰਙ੍ਗੇ ਚ ਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਥਾ ਯੇ ਹਤਾਸ੍ ਤੇ ਕੁਦृष੍ਟਯਃ
ਇਸ ਪਲ-ਭਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪੁਰਸ੍ਤਾਚ੍ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਨ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੂਨਿ ਚਾਭਿਤਃ । ਮਧ੍ਯਸ੍ਫੁਟਤ੍ਵ ਏਤੇषਾਂ ਕੇਵਾਸ੍ਥਾ ਹਤਰੂਪਿਣਿ
ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ?