ਹੇ ਚਿਤ੍ਤ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕੋਸ਼ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਉਪੇਤ੍ਯ ਨੂਨਮ੍ । ਆਲੋਕ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਕਾਮਲਬੋਧਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ
ਹੇ ਮਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ, ਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਵਿषਯਵਿषਵਿषੂਚਿਕਾਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਂ ਨਿਪੁਣਮ੍ ਅਹਂਸ੍ਥਿਤਿਵਾਸਨਾਮ੍ ਅਪਾਸ੍ਯ । ਅਭਿਮਤਪਰਿਹਾਰਕਾਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭਵ ਵਿਭਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਭਿਯਾਮ੍ ਅਭੂਮਿਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਡਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾ।
ਅਪਾਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਵਪੁਃ ਪਰਮਾਣ੍ਵਣੁਰ੍ ਏਵ ਵਾ । ਚਿਦ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਾ ਤਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਵਾਸਨਾਦਯਃ
ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਬੇਅੰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਕਾ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤਾਂ ਵਾਸਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ।
ਮਨਸ਼੍ਸ਼ੇਮੁष੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬੈਸ਼੍ ਸ਼ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ । ਵਾਸਨੋਤ੍ਥਾਪਿਤਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਵੇਤਾਲੀ ਤ੍ਰਾਸਨੋਦ੍ਯਤਾ
ਮਨ, ਛੇ ਚਲਾਕ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਉਤਪਨ ਹੋਏ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਖਾਲੀ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਕृਤੇਭ੍ਯੋ ਵਿਕਾਰੇਭ੍ਯੋ ਭੀਤਿਂ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਭੂਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਨ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਹਂ ਹਿ ਚਿਦ੍ ਅਲੇਪਿਕਾ
ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡਰ ਲਿਆਉਣ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤੋ ਨ ਜਨ੍ਮਮਰਣੇ ਸਰ੍ਵਗਾਯਾਸ਼੍ ਚਿਤਃ ਕਿਲ । ਕਿਂ ਨਾਮ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਬ੍ਰੂਤ ਮਾਰ੍ਯਤੇ ਕੇਨ ਵਾਪਿ ਕਿਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਾ ਜਨਮ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ। ਇਹ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਮਾਰਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤੋ ਨ ਜੀਵਿਤੇਨਾਰ੍ਥਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸੈਵ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਕਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ਕਦਾਤ੍ਮੈष ਪ੍ਰਾਙ੍ਮृਤੋ ਯਦਿ ਜੀਵਤਿ
ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ। ਜੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪ ਕੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ?
ਜੀਵ੍ਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚੇਤਿ ਕੁਵਿਕਲ੍ਪਕਲਾਪਿਨਾਮ੍ । ਕਲਨਾ ਮਨਸਾਮ੍ ਏਵ ਨਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਤਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਜੀਉਣ ਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਹੀਂ।
ਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਭਾਵਾਭਾਵੈਸ੍ ਸ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਨੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ਭਾਵਾਭਾਵਾਃ ਕੁਤੋ ऽਸ੍ਯ ਤੇ
ਜੋ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਜੂਦ ਤੇ ਅਵਜੂਦ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਵਿਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਜੂਦ ਤੇ ਅਵਜੂਦ ਉਸ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ਮੁਧਾ ਮੋਹੋ ਮਨਸ਼੍ ਚ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾ । ਜਡਃ ਪਦਾਰ੍ਥਸਮ੍ਭਾਰਃ ਕਸ੍ਯਾਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਾ
ਮੈਂ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ਮਨ ਇਕ ਝੂਠੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਕਿਸ ਦਾ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ?
ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮਯੋ ਦੇਹੋ ਮਨੋ ਨष੍ਟਂ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਜਡਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਯਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਕੁਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਾ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚਿੱਤ ਆਦਿ ਜੜ ਹਨ—'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮਮ੍ਭਰਿਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ ਚ ਪਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇ ਕੁਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਾ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਦਾਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਹਨ—'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਸਦ੍ ਏਵ ਸਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਕੁਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਾ
ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਗਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਸ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮਯਂ ਮਹਤ੍ । ਕੇਵਲਂ ਪਰਮਾਭਾਨਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮੈਵ ਹਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚੀ ਚਮਕ—ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਕਿਮਾਕृਤਿਃ ਕੋ ਵਾ ਕਿਮਾਦੇਯਸ਼੍ ਚ ਕਿਙ੍ਕृਤਃ । ਕਿਂਰੂਪਃ ਕਿਮ੍ਮਯਃ ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਂ ਗृਹ੍ਣਾਮਿ ਤ੍ਯਜਾਮਿ ਕਿਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਹੈ? ਕੀ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਕੀ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਕੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਕੀ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ?
ਤੇਨਾਹਂ ਨਾਮ ਨੇਹਾਸ੍ਤਿ ਭਾਵਾਭਾਵੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਅਨਹਙ੍ਕਾਰਰੂਪਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕੇਨ ਮੇ ਕਥਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਕੜੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਿਸ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਸਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕੇਨ ਕਸ੍ਯ ਕਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧੌ ਵਿਲੀਨਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਨਾਲ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਚਾਈ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਇਦਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਪਰਿਸ਼ੋਚਾਮਿ ਕਿਂ ਮੁਧਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵਾਂ?
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਵਿਮਲੇ ਪਦੇ ਸਰ੍ਵਗਤੇ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਲਙ੍ਕਸ੍ਯ ਕਥਂ ਨਾਮੋਦਯਃ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ?
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵਗਃ । ਪਦਾਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇष੍ਵ੍ ਅਙ੍ਗੈਰ੍ ਮਨੋ ਮਨਸਿ ਵਲ੍ਗਤਿ । ਚਿਦ੍ ਅਲੁਪ੍ਤਵਪੁਃ ਕੇਨ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਕਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਥਮ੍
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਟਕਣ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਕਦੇ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿਸ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਉਪਲਾਯਸ਼੍ਸ਼ਲਾਕਾਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਯਥਾ ਮਿਥਃ । ਤਥੈਕਤ੍ਰਾਪਿ ਦृष੍ਟਾਨਾਂ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ਼੍ਚਿਤਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਦੇ ਗੱਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਸਲ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਚਿੱਤ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਸਦਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੇ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਹਾਭ੍ਰਮੇ । ਮਮੇਦਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਯੇਤਿ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜਦੋਂ ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ', 'ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਹੈ' ਆਦਿ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਲੋਕਜਾਤੇਯਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ । ਤਾਪੇਨ ਹਿਮਲੇਖੇਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਲੋਕੇਨ ਲੀਯਤੇ
ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਅਜੀਬੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ, ਸੱਚ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਭਾਵਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਭ੍ਰਮਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਵਰ੍ਣਵਤ੍ । ਅਪੁਨਸ੍ਸ੍ਮਰਣਂ ਮਨ੍ਯੇ ਨੂਨਂ ਵਿਸ੍ਮਰਣਂ ਵਰਮ੍
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਸਮੂਲਂ ਪਰਿਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਚਿਰਾਯਾਹਙ੍ਕृਤਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਤਿष੍ਠਾਮ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰਤ੍ਖੇ ਸ਼ਰਦੀਵ ਖਮ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਜੜ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹਾ ਅਕਾਸ਼ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦਦਾਤ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਨਿਚਯਂ ਵਿਕਾਸਯਤਿ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ । ਵਿਸ੍ਤਾਰਯਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ऽਨੁਸਂਹਿਤਃ
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਸਮਤੀ ਦੇ ਢੇਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਘਨੇ ਹृਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸਲਿਲਾਤ੍ਮਨਿ । ਵਿਕਸਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਤਃ ਕਾਯਕਦਮ੍ਬੇ ਦੋषਮਞ੍ਜਰੀ
ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਘਣਤਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖਾਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਰਣਮ੍ ਜੀਵਿਤੋਪਾਨ੍ਤਂ ਜੀਵਿਤਂ ਮਰਣਾਨ੍ਤਗਮ੍ । ਭਾਵੋ ऽਭਾਵਾਵਧਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਕष੍ਟੇਯਂ ਦੁਃਖਵੇਦਨਾ
ਮੌਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਮੌਤ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਪੀੜਾ ਹੈ।