ਸਦੇਹਾ ਵਾ ਵਿਦੇਹਾ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਨ ਪ੍ਰਮਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੁ ਯਦਾ ਸ੍ਵੈਕਤਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਭਾਗਿਨੀ
ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਇਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕਤਾ, ਜੋ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍ । ਮਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨ੍ਧ੍ਯਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੰਨ ਲਈ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਹ ਹਿ ਸਦਾ ਸਂਸਾਰੇ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਣ ਪੌਰੁषਾਤ੍ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤੇ ਠੀਕ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਹੀਨ੍ਦੋਰ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਸ਼ੀਤਲਾਹ੍ਲਾਦਨਂ ਹृਦਿ । ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪੌਰੁषਸ੍ਪਨ੍ਦਫਲਵਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੋ ਨ ਯਤ੍ । ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਮੋਹਿਭਿਰ੍ ਮਨ੍ਦੈਰ੍ ਦੈਵਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਭਟਕ ਕੇ ਕਿਸਮਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਸਾਧੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਯਨ੍ ਮਨੋऽਙ੍ਗਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ ਪੌਰੁषਂ ਤਤ੍ ਸਫਲਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਹਨਤ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ।
ਯੋ ਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਕਾਮਯਤੇ ਤਦ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਚੇਹਤੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਤਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਚੇਦ੍ ਅਰ੍ਧਾਨ੍ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਉਹ ਮਕਸਦ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਧੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸੁਨ੍ਦਰੀਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਵਿਸ਼ੇषੋ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਰਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ
ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਮਹਿਮਾ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਹਸਾਮ੍ਭੋਰੁਹਾਸ੍ਪਦਾਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਚਿਦੁਲ੍ਲਾਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖਿੜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਕਮਲ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੇਣ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਗਰੁਡਧ੍ਵਜਾਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਪੁਮਾਨ੍ ਏष ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਤਾਂ ਗਤਃ
ਸੱਚੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗਰੁੜ ਦੀ ਝੰਡਾ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਯਤ੍ਨੇਨ ਲਲਨਾਵਲਨਾਕृਤਿਮ੍ । ਸ਼ਰੀਰੀ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਹ ਗਤਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਧਚੂਡਤਾਮ੍
ਇਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਰੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀ ਅਰਧ ਚੰਦ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਚੈਹਿਕਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪੌਰੁषਮ੍ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੋ ऽਦ੍ਯਤਨੇਨਾਸ਼ੁ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਜੀਯਤੇ
ਜਤਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ। ਪੁਰਾਣਾ ਜਤਨ, ਮੌਜੂਦਾ ਜਤਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਨਵਦ੍ਭਿਰ੍ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸੈਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞੋਤ੍ਸਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਮੇਰਵੋ ऽਪਿ ਨਿਗੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕੈਵ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪੌਰੁषੇ ਕਥਾ
ਜੋ ਲੋਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਿਆਸ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੁਰਾਣੇ ਜਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਰਹੀ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਪੌਰੁषਪਰਮਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਤਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ । ਅਭਿਮਤਫਲਭਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਭਵਤਿ ਹਿ ਸਾਨ੍ਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਦੁਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਪੁਂਸੋ ਦਸ਼ਾਯਾਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰਨਿਪੀਡਿਤੈਕਚੁਲੁਕਾਦ੍ ਆਚਾਮਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ ਬਹੁਃ । ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਲਰਾਸ਼ਿਪਰ੍ਵਤਪੁਰਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਤਰਾਲਙ੍ਕृਤਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋਚਿਤਸਂਵਿਭਾਗਕਰਣੇ ਪृਥ੍ਵੀ ਨ ਪृਥ੍ਵੀ ਭਵੇਤ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇੱਕ ਚੁਲਕਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸਹੀ ਵੰਡ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਖੋ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ । ਪ੍ਰਭੇਵ ਵਰ੍ਣਭੇਦਾਨਾਂ ਸਾਧਨੀ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ; ਇਹ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਮਨਸਾ ਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ ਤੁ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਮਤ੍ਤਲੀਲਾਸੌ ਮੋਹਨੀ ਨਾਰ੍ਥਸਾਧਨੀ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮੋਹਕ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਯਥਾ ਸਞ੍ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਤਥਾ ਤੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮੈਵੇਤਿ ਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਦੈਵਦृਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹੀ ਸੱਚੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਵੀ, ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਉਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਚੇਤਿ ਪੌਰੁषਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰੋਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍
ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੋ ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ ਦੇ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ ਦੇ ਯਤਨ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੌ ਹੁਡਾਵ੍ ਇਵ ਯੁਧ੍ਯੇਤੇ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੌ ਸਮਾਸਮੌ । ਆਤ੍ਮੀਯਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯਦੀਯਸ਼੍ ਚ ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਬਲਸ੍ ਤਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੋ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ—ਇੱਕ ਆਪਣਾ, ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਦਾ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਯਤਨ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
ਅਨਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਤਾਦ੍ ਅਪਿ ਪੌਰੁषਾਤ੍ । ਅਨਰ੍ਥਕਰ੍ਤੁਰ੍ ਬਲਵਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ੍ਵਪੌਰੁषਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਮਝੋ ਕਿ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਵਧੀਆ ਸੀ।
ਪਰਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਚੂਰ੍ਣਯਨ੍ । ਸ਼ੁਭੇਨਾਸ਼ੁਭਮ੍ ਉਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਪੌਰੁषਂ ਜਯੇਤ੍
ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਦੰਦ ਨਾਲ ਦੰਦ ਰਗੜ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਃ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੋ ऽਸੌ ਮਾਂ ਨਿਯੋਜਯਤੀਤਿ ਧੀਃ । ਬਲਾਦ੍ ਅਧਸ੍ਪਦੀਕਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ ਅਧਿਕਾ ਨ ਸਾ
ਪਿਛਲੇ ਯਤਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਾਵਤ੍ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਯਤਿਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪੌਰੁषਮ੍ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਪੌਰੁषਂ ਯਾਵਦ੍ ਅਸ਼ੁਭਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਛਲਾ ਮਾੜਾ ਯਤਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਦੋषਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੋ ऽਦ੍ਯਤਨੈਰ੍ ਗੁਣੈਃ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਹ੍ਯਸ੍ਤਨਸ੍ਯ ਦੋषਸ੍ਯਾਦ੍ਯਗੁਣੈਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਅੱਜ ਦੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਲ ਦੀ ਗਲਤੀ ਅੱਜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ਦੈਵਮ੍ ਅਧਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਉਦ੍ਯੁਕ੍ਤਯਾ ਧਿਯਾ । ਸਂਸਾਰੋਤ੍ਤਰਣਂ ਭੂਤ੍ਯੈ ਯਤੇਤਾਧਾਤੁਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਝੂਠੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਨੁਦ੍ਯੋਗੈਸ੍ ਸਾਮ੍ਯਂ ਪੁਰੁषਗਰ੍ਦਭੈਃ । ਉਦ੍ਯੋਗਸ੍ ਤੁ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਲੋਕਦ੍ਵਿਤਯਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਗਧਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ; ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਕੁਹਰਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਂ ਬਲਾਤ੍ । ਪੌਰੁषਂ ਯਤ੍ਨਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਰਿਣੇਵਾਰਿਪਞ੍ਜਰਾਤ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ਼ੇਤ ਨਰਸ਼੍ ਚਰਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਸਨ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਪਸ਼ੁਭਿਸ੍ ਤੁਲ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ਸਤ੍ਪੁਰੁषੋਚਿਤਮ੍
ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਪਣਾਵੇ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਨ੍ਤਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਕਲਿਲਂ ਕੋਮਲਂ ਗृਹੇ । ਵ੍ਰਣੇ ਕੀਟ ਇਵਾਸ੍ਵਾਦ੍ਯ ਵਯਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍
ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦਲੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜ ਮਸਤਿ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਖਮ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਰਾਖ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।