ਵਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧੁਵਯਃਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਵਿਜ੍ਞਾਨਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਸਮਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਉਮਰ, ਕੰਮ, ਗਿਆਨ, ਸਮਝ ਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗਸ਼ਤੈਸ੍ ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਾ । ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਅਨ੍ਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਮਾਇਆ ਇੰਝ ਹੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
ਗਚ੍ਛਤੀਯਂ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸਂ ਭੂਰਿਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾ । ਬੀਜਰਾਸ਼ਿਰ੍ ਇਵਾਜਸ੍ਰਮ੍ ਉਪ੍ਯਮਾਨਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੱਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਤੇਨੈਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਤਥਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਸਰ੍ਗਾਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾਃ ਕਾਲਵਾਰਿਧੇਃ
ਇੱਕੋ ਹੀ ਢੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਸ਼੍ਵਸ੍ਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸਾਰਮਯਃ । ਪਰਮਸ਼ਮਾਮृਤਤृਪ੍ਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਰਾਵਰਣਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਢਕਣ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਬੁਤ੍ਵੇ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਸਲਿਲਸ੍ਯਾਮ੍ਬੁਤਾ ਯਥਾ । ਸਮੈਵਾਬ੍ਧੌ ਤਥਾਦੇਹਸਦੇਹਤ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।
ਸਦੇਹਾ ਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਦੇਹਾ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਵਿषਯੇਨ ਵਃ । ਅਨਾਸ੍ਵਾਦਿਤਭੋਜ੍ਯਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਭੋਜ੍ਯਾਨੁਭੂਤਯਃ
ਤੁਸੀਂ ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦੇਹ ਦੇ, ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਚੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਕੇਵਲਂ ਹਿ ਪਦਾਰ੍ਥਵਤ੍ । ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ ਪੁਰਤੋ ਨਾਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ ਵਿਦ੍ਮੋ ऽਨ੍ਤਰਾਸ਼ਯਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
ਸਦੇਹਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਭੇਦਃ ਕੋ ऽਭੇਦਰੂਪਿਣਾਮ੍ । ਯਦ੍ ਏਵਾਮ੍ਬੁ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਅਭੇਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ।
ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਦੇਹਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਯੋਃ । ਸਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਥ ਵਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਏਵ ਕਿਲਾਨਿਲਃ
ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਹਵਾ ਚੱਲੇ ਜਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਦੇਹਾ ਵਾ ਵਿਦੇਹਾ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਨ ਪ੍ਰਮਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੁ ਯਦਾ ਸ੍ਵੈਕਤਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਭਾਗਿਨੀ
ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਇਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕਤਾ, ਜੋ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍ । ਮਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨ੍ਧ੍ਯਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੰਨ ਲਈ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਹ ਹਿ ਸਦਾ ਸਂਸਾਰੇ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਣ ਪੌਰੁषਾਤ੍ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤੇ ਠੀਕ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਹੀਨ੍ਦੋਰ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਸ਼ੀਤਲਾਹ੍ਲਾਦਨਂ ਹृਦਿ । ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪੌਰੁषਸ੍ਪਨ੍ਦਫਲਵਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੋ ਨ ਯਤ੍ । ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਮੋਹਿਭਿਰ੍ ਮਨ੍ਦੈਰ੍ ਦੈਵਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਭਟਕ ਕੇ ਕਿਸਮਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਸਾਧੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਯਨ੍ ਮਨੋऽਙ੍ਗਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ ਪੌਰੁषਂ ਤਤ੍ ਸਫਲਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਹਨਤ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ।
ਯੋ ਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਕਾਮਯਤੇ ਤਦ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਚੇਹਤੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਤਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਚੇਦ੍ ਅਰ੍ਧਾਨ੍ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਉਹ ਮਕਸਦ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਧੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸੁਨ੍ਦਰੀਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਵਿਸ਼ੇषੋ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਰਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ
ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਮਹਿਮਾ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਹਸਾਮ੍ਭੋਰੁਹਾਸ੍ਪਦਾਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਚਿਦੁਲ੍ਲਾਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖਿੜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਕਮਲ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੇਣ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਗਰੁਡਧ੍ਵਜਾਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਪੁਮਾਨ੍ ਏष ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਤਾਂ ਗਤਃ
ਸੱਚੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗਰੁੜ ਦੀ ਝੰਡਾ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਯਤ੍ਨੇਨ ਲਲਨਾਵਲਨਾਕृਤਿਮ੍ । ਸ਼ਰੀਰੀ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਹ ਗਤਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਧਚੂਡਤਾਮ੍
ਇਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਰੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀ ਅਰਧ ਚੰਦ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਚੈਹਿਕਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪੌਰੁषਮ੍ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੋ ऽਦ੍ਯਤਨੇਨਾਸ਼ੁ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਜੀਯਤੇ
ਜਤਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ। ਪੁਰਾਣਾ ਜਤਨ, ਮੌਜੂਦਾ ਜਤਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਨਵਦ੍ਭਿਰ੍ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸੈਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞੋਤ੍ਸਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ । ਮੇਰਵੋ ऽਪਿ ਨਿਗੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕੈਵ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪੌਰੁषੇ ਕਥਾ
ਜੋ ਲੋਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਿਆਸ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੁਰਾਣੇ ਜਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਰਹੀ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਪੌਰੁषਪਰਮਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਤਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ । ਅਭਿਮਤਫਲਭਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਭਵਤਿ ਹਿ ਸਾਨ੍ਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਦੁਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਪੁਂਸੋ ਦਸ਼ਾਯਾਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰਨਿਪੀਡਿਤੈਕਚੁਲੁਕਾਦ੍ ਆਚਾਮਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ ਬਹੁਃ । ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਲਰਾਸ਼ਿਪਰ੍ਵਤਪੁਰਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਤਰਾਲਙ੍ਕृਤਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋਚਿਤਸਂਵਿਭਾਗਕਰਣੇ ਪृਥ੍ਵੀ ਨ ਪृਥ੍ਵੀ ਭਵੇਤ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇੱਕ ਚੁਲਕਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸਹੀ ਵੰਡ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਖੋ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ । ਪ੍ਰਭੇਵ ਵਰ੍ਣਭੇਦਾਨਾਂ ਸਾਧਨੀ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ; ਇਹ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਮਨਸਾ ਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ ਤੁ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਮਤ੍ਤਲੀਲਾਸੌ ਮੋਹਨੀ ਨਾਰ੍ਥਸਾਧਨੀ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮੋਹਕ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਯਥਾ ਸਞ੍ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਤਥਾ ਤੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮੈਵੇਤਿ ਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਦੈਵਦृਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹੀ ਸੱਚੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਵੀ, ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਉਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਚੇਤਿ ਪੌਰੁषਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰੋਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍
ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੋ ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ ਦੇ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ ਦੇ ਯਤਨ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੌ ਹੁਡਾਵ੍ ਇਵ ਯੁਧ੍ਯੇਤੇ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੌ ਸਮਾਸਮੌ । ਆਤ੍ਮੀਯਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯਦੀਯਸ਼੍ ਚ ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਬਲਸ੍ ਤਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੋ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ—ਇੱਕ ਆਪਣਾ, ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਦਾ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਯਤਨ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।