ਚੇਤੋਗਜਂ ਕਾਯਕੁਕਾਨਨਸ੍ਥਂ ਸੁਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾ ਧੀਕਰਜਾਗ੍ਰਪਙ੍ਕ੍ਤ੍ਯਾ । ਵਿਦਾਰਯਾਦੀਰ੍ਘਵਿਕਾਰਦਨ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਰਂ ਰਾਘਵ ਰਾਜਸਿਂਹ
ਰਾਘਵ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਹਾਥੀ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਤੇ ਵਕਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੱਖੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰਤਿਂ ਗਤਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਰੀਰਮਾਲਾਗ੍ਰਸਨੇਨ ਪੁष੍ਟਮ੍ । ਧृष੍ਟਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਰ੍ਕਸ਼ਚਞ੍ਚੁਚਣ੍ਡਮ੍ ਏਕੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪੁष੍ਟਤਮੋऽਂਸ਼ਕृष੍ਣਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੇਸ਼ਰਮ, ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਲ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਿੱਸਾ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਰੇ ਸਮੁਤ੍ਸਾਰਯ ਸਾਰਭੂਤਂ ਦੁਸ਼੍ਚੇष੍ਟਿਤਂ ਕਰ੍ਕਸ਼ਮ੍ ਆਰਟਨ੍ਤਮ੍ । ਗਰ੍ਵੋਦ੍ਧਤਂ ਕਾਯਕੁਲਾਯਕੋਸ਼ਾਦ੍ ਦੋषੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਨਿਜਚਿਤ੍ਤਕਾਕਮ੍
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਇਸ ਕਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ, ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ।
ਤृष੍ਣਾਪਿਸ਼ਾਚ੍ਯਾ ਪਰਿਚਰ੍ਯਮਾਣਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮਹਾਵਟੇषੁ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਚਿਰਂ ਦੇਹਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਟਵ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਸਂਸृਤੌ ਚੇਤਨਵਰ੍ਜਿਤੇषੁ
ਇਹ ਮਨ ਤਮ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੈਵਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੀ ਘੁੰਮ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਿਵੇਕਵੈਰਾਗ੍ਯਗੁਰੁਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮਨ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ ਸ੍ਵਚਿਦਾਤ੍ਮਗੇਹਾਤ੍ । ਨੋਤ੍ਸਾਰਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਪਿਸ਼ਾਚਕੋ ऽਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਕੁਤਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਇਹਾਤ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੇਤਨ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ, ਸੋਝੀ, ਵੈਰਾਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਥੇ ਆਤਮਕ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ੁਭਾਸੁਭਾਸ਼ੀਰ੍ਹਤਮਾਨਵੌਘਂ ਚਿਨ੍ਤਾਵਿषਂ ਕਾਯਕੁਕਞ੍ਚੁਕਂ ਚ । ਅਜਸ੍ਰਮ੍ ਅਚ੍ਛਸ਼੍ਵਸਨਾਸ਼ਨਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਮਾਭਯਨਾਸ਼ਨਂ ਚ
ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਸੋਚਾਂ, ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੈਦ, ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਤੇ ਖਾਣਾ—ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਡਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹृਦਬ੍ਜਦੁਸ਼੍ਸ਼ਲ੍ਮਲਿਕੋਟਰਸ੍ਥਂ ਭੋਗੌਘਗਰ੍ਹਾਖਗਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ । ਨੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ਮਂ ਰਾਮ ਮਨੋਮਹਾਹਿਂ ਭਯਂ ਭृਸ਼ਂ ਪ੍ਰੋਜ੍ਝ੍ਯ ਭਵਾਭਯਾਤ੍ਮਾ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲੀ ਮੰਤਰ-ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਮਨ-ਨਾਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈ, ਤੇ ਡਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣ ਕੇ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ।
ਅਮਙ੍ਗਲਾਕਾਰਧਰਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਵਾਵਲੀਸਨ੍ਤਤਸੇਵਨੇਨ । ਦਿਗਾਵਲੀਸਮ੍ਭ੍ਰਮਣਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਸੇਵੀ ਵਪੁषਾ ਕ੍ਸ਼ਤੇਨ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਕਰ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਮਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਹੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਭੋਗਾਮਿषੇ ਦਿਕ੍ਸ਼੍ਵ੍ ਅਭਿਧਾਵਮਾਨ ਉਤ੍ਕਨ੍ਧਰੋ ਧੀਰਵਿਵृਦ੍ਧਗਰ੍ਵਃ । ਉਡ੍ਡੀਯ ਚੇਦ੍ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਿਤ੍ਤਗृਧ੍ਰੋ ਦੇਹਦ੍ਰੁਮਾਤ੍ ਤਨ੍ ਨਿਪੁਣਂ ਜਯਸ੍ ਤੇ
ਜੇ ਮਨ-ਗਿੱਧ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਅਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਰੀਰ-ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਨਾਨ੍ਤੇषੁ ਦਿਗਨ੍ਤਰੇषੁ ਫਲਾਰ੍ਥਿਨਂ ਚਞ੍ਚਲਮ੍ ਆਕੁਲਾਙ੍ਗਮ੍ । ਜਨ੍ਮਾਵਨੇਰ੍ ਜਨ੍ਮਮਹੀਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਂ ਸਂਸਾਰਪਾਨ੍ਥਂ ਜਨਮ੍ ਆਹਸਨ੍ਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਵੀ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰੀ ਧਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰੁਮੇ ऽਕ੍ਸ਼ਿਨਾਸਾਕੁਸੁਮੇ ਭੁਜਾਦਿਸ਼ਾਖੇ ਵਿਲੋਲਾਙ੍ਗੁਲਿਜਾਲਪਤ੍ਤ੍ਰੇ । ਸਮੁਲ੍ਲਸਨ੍ਤਂ ਪਰਿਮਾਰਯੈਨਂ ਮਨੋਮਹਾਮਰ੍ਕਟਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਹਨ, ਤੇ ਪੱਤੇ ਚੰਚਲ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਮਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਬਾਂਦਰ ਉੱਡ-ਉੱਡ ਕੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਇਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇ।
ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਂ ਸਤ੍ਫਲਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਯ ਲਸਤ੍ਸੁਖਾਸਙ੍ਗਤਡਿਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ । ਵਰ੍षਨ੍ਤਮ੍ ਆਸਾਰਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਮ੍ ਆਨ੍ਦੋਲਿਤਂ ਵਾਸਨਵਾਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਬੱਦਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚੇ ਫਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਅਰਥਹੀਣ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੀਂਹ ਵਗਾ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਵਰ੍ਜਨੋਗ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ ਧृਦਯਾਮ੍ਬਰਾਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ । ਸੋਤ੍ਸਾਹਮ੍ ਉਤ੍ਸਾਦਯ ਚਿਤ੍ਤਮੇਘਂ ਮਹਤ੍ ਫਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਭਵਾਲਮ੍ ਆਢ੍ਯਃ
ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤਵਰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਕੂਵਤ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਮਨ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ। ਵੱਡਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾ।
ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਕृਤਂ ਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਸृष੍ਟੈਸ਼੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ ਅਭੇਦ੍ਯਂ ਜ੍ਵਲਨੈਰ੍ ਅਦਗ੍ਧਮ੍ । ਪੀਡਾਂ ਪਰਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਜਾਤ੍ਯਨ੍ਤਰਦੀਰ੍ਘਦਾਮ
ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਤਨਿਸ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਸ਼ਰੀਰਮਾਲਂ ਬਲਾਦ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਃ । ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਰਾਘਵ ਚਿਤ੍ਤਪਾਸ਼ਂ ਯਥਾਸੁਖਂ ਤ੍ਵਂ ਵਿਹਰਾਸ੍ਤਸ਼ਙ੍ਕਃ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ, ਸੁਚਿੱਤ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਸਰੀਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ। ਫਿਰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ।
ਫੂਤ੍ਕਾਰਦਗ੍ਧਾਖਿਲਮਾਰ੍ਗਲੋਕਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪਪਰਪ੍ਰਬੋਧਮ੍ । ਆਸ਼ਾਵਿषਾਸ਼ੋषਿਤਲੋਕषਣ੍ਡਂ ਵਾਤਾਮਿषੋਚ੍ਛੂਨਸ਼ਰੀਰਦਣ੍ਡਮ੍
ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਸੁੱਕਾ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲਾਟੀ ਫੁਲਾਈ।
ਆਮਨ੍ਥਰਂ ਦੇਹਗੁਹਾਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਘੋਰਾਜਗਰਂ ਜਵੇਨ । ਅਕਾਮਨਾਨਾਮਮਹਾਨਲੇਨ ਬਲੇਨ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਭਯੋ ਭਵ ਤ੍ਵਮ੍
ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਪ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦੇ, ਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾ।
ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼ਮਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਨੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਘੋਰਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ । ਚਿਰਾਯ ਸਾਧੋ ਤ੍ਯਜ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਵਿਮਰ੍ਕਟੋ ਵृਕ੍ਸ਼ ਇਵਾਕ੍ਸ਼ਤਸ਼੍ਰੀਃ
ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰ ਬਾਂਦਰ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਲਮ੍ ਅਲਮ੍ ਇਤਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਚੇਤਸਾ ਵੀਤਸ਼ਙ੍ਕਂ ਵ੍ਯੁਪਸ਼ਮਿਤਮਲੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਦੇਹਮ੍ ਏਵ । ਤृਣਲਵਲਘੁ ਪਸ਼੍ਯਂਲ੍ ਲੀਲਯਾਹੇਯਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪਿਬ ਵਿਹਰ ਰਮਸ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸਂਸਾਰਪਾਰਃ
ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਹੋ ਗਿਆ, ਹੋ ਗਿਆ' ਆਖ ਕੇ, ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੀ ਮੈਲ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਜਾਂ ਤਿਲ ਵਰਗਾ ਹਲਕਾ ਸਮਝ। ਬੇਪਰਵਾਹ ਤਿਆਗ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪੀ, ਖੇਡ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਅ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈਂ।
ਪਰਿਦੀਰ੍ਘਾਸੁ ਤਨ੍ਵੀषੁ ਕਚਨ੍ਤੀष੍ਵ੍ ਅਸਿਤਾਸੁ ਚ । ਕ੍ਸ਼ੁਰਧਾਰੋਪਮਾਨਾਸੁ ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿषੁ ਤਿष੍ਠ ਮਾ
ਮਨ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ, ਪਤਲੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤੇਜ਼ ਕਮਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸਿਆ ਰਹਿ, ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
ਕਾਲੇਨ ਚ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਜਾਤੇਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਵਲ੍ਲਰੀ । ਵृਦ੍ਧਿਂ ਵਿਵੇਕਸੇਕੇਨ ਨਯੈਨਾਂ ਨਯਕੋਵਿਦ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਵੱਡੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਸਮਝ ਦੀ ਬੇਲ ਉੱਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਜ, ਹੇ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ।
ਯਾਵਨ੍ ਮ੍ਲਾਯਤਿ ਨੋ ਕਾਯਕਲਿਕਾ ਕਲਿਭਸ੍ਮਨਾ । ਭੂਤਲੇ ਪਤਿਤਾਂ ਤਾਵਦ੍ ਏਨਾਮ੍ ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਧਾਰਯ
ਜਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੱਕ ਇਸ ਬੇਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ।
ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੈਕਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞ ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਾਤ੍ । ਸੁਖਮ੍ ਆਪ੍ਨੋषਿ ਸਰ੍ਪਾਰਿਰ੍ ਯਥਾਭ੍ਰਰਵਭਾਵਨਾਤ੍
ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਅਸਲ ਭੇਦ ਜਾਣ ਲਏ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਲਾ ਲਏ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਗਰੁੜ ਬੱਦਲਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦ੍ਦਾਲਕਵਦ੍ ਆਲੂਨਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਧਿਯਾ ਧੀਰ ਧੀਰਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਚਾਰਯ
ਉੱਦਾਲਕ ਵਾਂਗ, ਧੀਰਜ ਵਾਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਖੋਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
ਕੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਭਗਵਨ੍ ਮੁਨਿਨੋਦ੍ਦਾਲਕੇਨ ਤਤ੍ । ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਮ੍ ਆਲੂਨਂ ਕृਤ੍ਵਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਿਤਮ੍
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਉੱਦਾਲਕ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ?
ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਤਵृਨ੍ਦਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਉਦ੍ਦਾਲਕੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪਰਮਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਾ
ਰਾਮਾ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਜਗਜ੍ਜੀਰ੍ਣਗृਹਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਕੋਣੇ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਆਤਤੇ । ਭੂਮੇਰ੍ ਅਨਿਲਦਿਙ੍ਨਾਮ੍ਨਿ ਭੂਭृਦ੍ਭਾਣ੍ਡਭਰਾਕੁਲੇ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨਿਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ—
ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਨਾਮ੍ਨੀ ਕਾਚਿਤ੍ ਕਿਲ ਸ੍ਥਲੀ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕੀਰ੍ਣਕੁਸੁਮਾ ਕਰ੍ਪੂਰਦ੍ਰੁਮਧੂਸਰਾ
ਉਥੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਕਪੂਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਵਰ੍ਣਵਿਹਗਾ ਨਾਨਾਵਨਵਿਲਾਸਿਨੀ । ਵਨੇਚਰਵ੍ਯਾਪ੍ਤਤਟੀ ਪੁष੍ਪਕੇਸਰਹਾਸਿਨੀ
ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਹੈ, ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮਹਾਰਤ੍ਨਾ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨੀਲਾਮ੍ਬੁਦੋਤ੍ਪਲਾ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨੀਹਾਰਕਵਰੀ ਸਰਸੀਦਰ੍ਪਣਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕਿਤੇ ਵੱਡੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਕੰਵਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਝੀਣੀ ਧੁੰਦ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕੱਚ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।