ਤੈਰ੍ ਨ ਲਜ੍ਜਾਮਹੇ ਪੁਮ੍ਭਿਰ੍ ਯੇ ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਾਃ । ਸ਼ੇषਾਃ ਪੁਰੁषਨਾਮਾਨੋ ਗਰ੍ਦਭਾ ਦੀਰ੍ਘਬਾਹਵਃ
ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੰਮੇ ਹੋਣ, ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਖਚਰ ਹਨ।
ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਖਰ੍ਵਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪੁਰੋ ऽਦ੍ਰੇਰ੍ ਇਵ ਦਨ੍ਤਿਨਃ । ਪਰਾਂ ਕੋਟਿਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜੀ ਛੋਟੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਅਪਾਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਨਿਕੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆਦृਸ਼੍ਯਦ੍ਰष੍ਟृਸੀਮ੍ਨੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸੂਰ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਨ ਤੇਜਾਂਸ੍ਯ੍ ਉਪਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦ੍ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ
ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਅੱਗੇ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਵਧਾ ਸਕਦੇ।
ਅਵਸ੍ਤੁਤਾਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨ ਇਵ ਦੀਪਕਾਃ । ਅਰ੍ਕਾਦਯੋ ਮਹਾਲੋਕਵਿਧਾਵ੍ ਅਧਿਗਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇਜੋऽਂਸ਼ੁषੁ ਪ੍ਰਭਾਵੇषੁ ਬਲੇष੍ਵ੍ ਅਤਿਮਹਤ੍ਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ । ਸਰ੍ਵੇषੂਨ੍ਨਤਿਯੁਕ੍ਤੇषੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਃ ਪਰਮੋਨ੍ਨਤਃ
ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਹੋਣ, ਚਮਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਕਤਾਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗੁਣ, ਪਰ ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਨ੍ਤਿ ਭਾਸਾ ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯਵਹ੍ਨੀਨ੍ਦੁਮਣਿਤਾਰਕਾਃ । ਤਥਾ ਜਗਤਿ ਰਾਜਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਾ ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਚੰਦ, ਨਗ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਧਰਾਵਿਵਰਕੀਟੇਭ੍ਯੋ ਗਰ੍ਦਭੇਭ੍ਯੋ ऽਪਿ ਮਾਨਵਾਃ । ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਭ੍ਯਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾ ਰਾਮ ਤੁਚ੍ਛਤਰਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ, ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਾਵਤ੍ ਸਮ੍ਮੋਹਵੇਤਾਲੋ ਦੇਹੋ ਯਾਵਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞ ਏਵ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤਨੇਨੇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਭਟਕਣ ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਪੂਤਲਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞੋ ਹਿ ਦੁਰ੍ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਭੂਤਲੇ । ਸ਼ਵ ਏਵ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ ਤੁ ਸਚੇਤਨਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੁਰਦਾ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਚੇਤਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਦੂਰਮ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਤਾ ਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤੇ ਪੀਵਰਤਾਂ ਗਤੇ । ਆਲੋਕਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਅਮਲਾ ਮਹਾਮੇਘ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੂਝ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਬੱਦਲ ਚੜ੍ਹ ਆਉਣ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਸੁੱਧ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭੋਗਾਭੋਗਤਿਰਸ੍ਕਾਰੈਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਨੇਯਂ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਨੈਃ । ਰਸਾਪਹਾਰੈਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਨ ਕਾਲੇਨਾਜੀਰ੍ਣਪਰ੍ਣਵਤ੍
ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਲੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਾ ਆਪਣੇ ਰਸ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵੇਨ ਦੇਹਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਥਯਾਨਯਾ । ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਕੁਟੁਮ੍ਬੈਸ਼੍ ਚ ਚੇਤੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪੀਨਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੀਵਣੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਮਨ ਮੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਵਿਕਾਰੇਣ ਮਮਤਾਮਲਹੇਲਯਾ । ਇਦਂ ਮਮੇਤਿ ਭਾਵੇਨ ਚੇਤੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪੀਨਤਾਮ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਕਰ ਤੇ ਆਪਣਾਪਨ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾਲ, 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਰਾਮਰਣਦੁਃਖੇਨ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਉਨ੍ਨਤਿਮ੍ ਈਯੁषਾ । ਦੋषਾਸ਼ੀਵਿषਕੋਸ਼ੇਨ ਚੇਤੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪੀਨਤਾਮ੍
ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਾਅਦਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਜਹਿ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਪਰਦੇ ਨਾਲ, ਮਨ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਰਾਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ੀਰਪਾਨੇਨ ਭੋਗਾਨਿਲਬਲੇਨ ਚ । ਆਸ੍ਥਾਦਾਨੇਨ ਚਾਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਾਹਿਰ੍ ਯਾਤਿ ਪੀਨਤਾਮ੍
ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਆਸਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਦਾ ਸੱਪ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਵਿਲਾਸੇਨ ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਸਂਸृਤੌ । ਹੇਯਾਦੇਯਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਚੇਤੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪੀਨਤਾਮ੍
ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਖੇਡ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਤਸੱਲੀ, ਤੇ ਜੋ ਛੱਡਣਾ ਜਾਂ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਗਮਾਪਾਯਵਪੁषਾ ਵਿषਵੈषਮ੍ਯਸ਼ਂਸਿਨਾ । ਭੋਗਾਭੋਗੇਨ ਪੀਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਾਹਿਰ੍ ਯਾਤਿ ਪੀਨਤਾਮ੍
ਜੋ ਸਰੀਰ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਦਾ ਸੱਪ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਦੁਸ਼੍ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਚਿਰਪ੍ਰਰੂਢਂ ਚਿਨ੍ਤਾਚਯੋਚ੍ਚਾਕृਤਿਮਞ੍ਜਰੀਕਮ੍ । ਜਰਾਮृਤਿਵ੍ਯਾਧਿਫਲਾਵਨਮ੍ਰਂ ਕਾਮੋਪਭੋਗੌਘਵਿਕਾਸਿਪੁष੍ਪਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਵਿੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਜਮੀਨ 'ਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਹਨ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਚਾਰਸਾਰਕ੍ਰਕਚੇਨ ਚਿਤ੍ਤਵਿषਦ੍ਰੁਮਂ ਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ਇਨ੍ਦੁਕਲ੍ਪ । ਆਸ਼ਾਮਹਾਸ਼ਾਖਮ੍ ਅਸ਼ਙ੍ਕਮ੍ ਏਵ ਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਪਤ੍ਤ੍ਰਮ੍
ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੂੰ ਸੱਚੀ ਸੋਚ ਦੀ ਆਰੀ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਵਿੱਟ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਸਾਂ ਵਾਲੀ ਟਾਹਣੀ ਤੇ ਨਮੀ ਭਰੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਮਲ ਪੱਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕੱਟ ਦੇ।
ਮਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚੈਕਤਟੋਪਵੇਸ਼ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਸੌਖ੍ਯੇष੍ਵ੍ ਅਸਮਰ੍ਥਮ੍ ਉਗ੍ਰਮ੍ । ਆਲੋਡਨੋਤ੍ਕਂ ਸੁਜਨਕ੍ਰਮਾਬ੍ਜषਣ੍ਡਸ੍ਯ ਚਣ੍ਡਂ ਸੁਖਦੁਃਖਗਣ੍ਡਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਧਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤੋਗਜਂ ਕਾਯਕੁਕਾਨਨਸ੍ਥਂ ਸੁਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾ ਧੀਕਰਜਾਗ੍ਰਪਙ੍ਕ੍ਤ੍ਯਾ । ਵਿਦਾਰਯਾਦੀਰ੍ਘਵਿਕਾਰਦਨ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਰਂ ਰਾਘਵ ਰਾਜਸਿਂਹ
ਰਾਘਵ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਹਾਥੀ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਤੇ ਵਕਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੱਖੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰਤਿਂ ਗਤਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਰੀਰਮਾਲਾਗ੍ਰਸਨੇਨ ਪੁष੍ਟਮ੍ । ਧृष੍ਟਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਰ੍ਕਸ਼ਚਞ੍ਚੁਚਣ੍ਡਮ੍ ਏਕੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪੁष੍ਟਤਮੋऽਂਸ਼ਕृष੍ਣਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੇਸ਼ਰਮ, ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਲ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਿੱਸਾ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਰੇ ਸਮੁਤ੍ਸਾਰਯ ਸਾਰਭੂਤਂ ਦੁਸ਼੍ਚੇष੍ਟਿਤਂ ਕਰ੍ਕਸ਼ਮ੍ ਆਰਟਨ੍ਤਮ੍ । ਗਰ੍ਵੋਦ੍ਧਤਂ ਕਾਯਕੁਲਾਯਕੋਸ਼ਾਦ੍ ਦੋषੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਨਿਜਚਿਤ੍ਤਕਾਕਮ੍
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਇਸ ਕਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ, ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ।
ਤृष੍ਣਾਪਿਸ਼ਾਚ੍ਯਾ ਪਰਿਚਰ੍ਯਮਾਣਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮਹਾਵਟੇषੁ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਚਿਰਂ ਦੇਹਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਟਵ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਸਂਸृਤੌ ਚੇਤਨਵਰ੍ਜਿਤੇषੁ
ਇਹ ਮਨ ਤਮ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੈਵਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੀ ਘੁੰਮ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਿਵੇਕਵੈਰਾਗ੍ਯਗੁਰੁਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮਨ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ ਸ੍ਵਚਿਦਾਤ੍ਮਗੇਹਾਤ੍ । ਨੋਤ੍ਸਾਰਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਪਿਸ਼ਾਚਕੋ ऽਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਕੁਤਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਇਹਾਤ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੇਤਨ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ, ਸੋਝੀ, ਵੈਰਾਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਥੇ ਆਤਮਕ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ੁਭਾਸੁਭਾਸ਼ੀਰ੍ਹਤਮਾਨਵੌਘਂ ਚਿਨ੍ਤਾਵਿषਂ ਕਾਯਕੁਕਞ੍ਚੁਕਂ ਚ । ਅਜਸ੍ਰਮ੍ ਅਚ੍ਛਸ਼੍ਵਸਨਾਸ਼ਨਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਮਾਭਯਨਾਸ਼ਨਂ ਚ
ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਸੋਚਾਂ, ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੈਦ, ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਤੇ ਖਾਣਾ—ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਡਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹृਦਬ੍ਜਦੁਸ਼੍ਸ਼ਲ੍ਮਲਿਕੋਟਰਸ੍ਥਂ ਭੋਗੌਘਗਰ੍ਹਾਖਗਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ । ਨੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ਮਂ ਰਾਮ ਮਨੋਮਹਾਹਿਂ ਭਯਂ ਭृਸ਼ਂ ਪ੍ਰੋਜ੍ਝ੍ਯ ਭਵਾਭਯਾਤ੍ਮਾ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲੀ ਮੰਤਰ-ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਮਨ-ਨਾਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈ, ਤੇ ਡਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣ ਕੇ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ।
ਅਮਙ੍ਗਲਾਕਾਰਧਰਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਵਾਵਲੀਸਨ੍ਤਤਸੇਵਨੇਨ । ਦਿਗਾਵਲੀਸਮ੍ਭ੍ਰਮਣਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਸੇਵੀ ਵਪੁषਾ ਕ੍ਸ਼ਤੇਨ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਕਰ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਮਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਹੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਭੋਗਾਮਿषੇ ਦਿਕ੍ਸ਼੍ਵ੍ ਅਭਿਧਾਵਮਾਨ ਉਤ੍ਕਨ੍ਧਰੋ ਧੀਰਵਿਵृਦ੍ਧਗਰ੍ਵਃ । ਉਡ੍ਡੀਯ ਚੇਦ੍ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਿਤ੍ਤਗृਧ੍ਰੋ ਦੇਹਦ੍ਰੁਮਾਤ੍ ਤਨ੍ ਨਿਪੁਣਂ ਜਯਸ੍ ਤੇ
ਜੇ ਮਨ-ਗਿੱਧ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਅਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਰੀਰ-ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਨਾਨ੍ਤੇषੁ ਦਿਗਨ੍ਤਰੇषੁ ਫਲਾਰ੍ਥਿਨਂ ਚਞ੍ਚਲਮ੍ ਆਕੁਲਾਙ੍ਗਮ੍ । ਜਨ੍ਮਾਵਨੇਰ੍ ਜਨ੍ਮਮਹੀਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਂ ਸਂਸਾਰਪਾਨ੍ਥਂ ਜਨਮ੍ ਆਹਸਨ੍ਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਵੀ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰੀ ਧਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।