ਇਮਂ ਵ੍ਯਾਸਮੁਨਿਂ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਂ ਸਂਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਯਾ ਜ੍ਞਾਨਦृਸ਼ਾ ਦਰ੍ਸ਼ਸਮਾਨਯਾ
ਉਥੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਾਸ ਨੂੰ, ਬਤੀਵਾਂ, ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਯਧਿਯਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕੁਲਾਕਾਰੇਹਿਤੈਸ੍ ਸਮਾਃ । ਦਸ਼ ਸਰ੍ਵਸਮਾਕਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਕੁਲਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲਕੜੀ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਦਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ।
ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਸਵਾਲ੍ਮੀਕਯਸ੍ ਤਥਾ । ਭृਗ੍ਵਙ੍ਗਿਰਃਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਤਥੈਵਾਥਾਨ੍ਯ ਏਵ ਚ
ਅੱਜ ਵੀ, ਵਿਅਾਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਰਗੇ ਹੋਰ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸ੍ਤਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਆਉਣਗੇ।
ਨਾਨਾਸੁਰਰ੍षਿਦੇਵਾਨਾਂ ਗਣਾਸ੍ ਸਮ੍ਭੂਯ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਕਦਾਚਿਚ੍ ਚ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਅਨੇਕ ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤੇਸ੍ ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਸੀਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸ ਏਵਾਨ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤ੍ਵਂ ਚਾਹਂ ਚੇਤਿ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਹੱਤਰ ਚੱਕਰ—ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ, ਤੂੰ, ਮੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
ਕ੍ਰਮੇਣਾਸ੍ਯ ਮੁਨੇਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਤਕਰ੍ਮਣਃ । ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ऽਵਤਾਰੋ ऽਯਂ ਦਸ਼ਮੋ ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਾਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਜੋਬੀ ਕਰਤਬਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਤਾਰ, ਲੰਬੀ ਦੂਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਆਵਤਾਰ ਵਜੋਂ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭੂਮ ਵ੍ਯਾਸਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯੁਕ੍ਤਾ ਵਯਮ੍ ਅਨੇਕਸ਼ਃ । ਅਭੂਮ ਵਯਮ੍ ਏਵੇਮੇ ਨਾਨਾਕਾਰਾਸ੍ ਸਮਾਸ਼ਯਾਃ
ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਹੋਏ ਹਾਂ ਜੋ ਵਿਅਾਸ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ।
ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੇਨੇਹ ਨਨੁ ਵਾਰਾष੍ਟਕਂ ਪੁਨਃ । ਭੂਯੋ ऽਪਿ ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵੇਤਿਹਾਸਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਅੱਜ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਥੇ ਵਾਰਾਟਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣਾਏਗਾ; ਤੇ ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਵੀ ਰਚੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਵੇਦਵਿਭਾਗਂ ਚ ਨੀਤ੍ਵਾਨੇਨ ਕੁਲਂ ਪ੍ਰਥਾਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਚ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਵੈਦੇਹਮੋਕ੍ਸ਼ਿਣਾ
ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣਗਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੈਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ।
ਵੀਤਸ਼ੋਕਭਯਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣੋ ਗਤਕਲ੍ਪਨਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਜਿਤਮਨਾ ਵ੍ਯਾਸੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਿਤਃ
ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮੁਕਤ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ — ਉਹੀ ਵਿਅਾਸ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧੁਵਯਃਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਵਿਜ੍ਞਾਨਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਸਮਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਉਮਰ, ਕੰਮ, ਗਿਆਨ, ਸਮਝ ਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗਸ਼ਤੈਸ੍ ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਾ । ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਅਨ੍ਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਮਾਇਆ ਇੰਝ ਹੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
ਗਚ੍ਛਤੀਯਂ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸਂ ਭੂਰਿਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾ । ਬੀਜਰਾਸ਼ਿਰ੍ ਇਵਾਜਸ੍ਰਮ੍ ਉਪ੍ਯਮਾਨਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੱਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਤੇਨੈਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਤਥਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਸਰ੍ਗਾਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾਃ ਕਾਲਵਾਰਿਧੇਃ
ਇੱਕੋ ਹੀ ਢੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਸ਼੍ਵਸ੍ਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸਾਰਮਯਃ । ਪਰਮਸ਼ਮਾਮृਤਤृਪ੍ਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਰਾਵਰਣਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਢਕਣ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਬੁਤ੍ਵੇ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਸਲਿਲਸ੍ਯਾਮ੍ਬੁਤਾ ਯਥਾ । ਸਮੈਵਾਬ੍ਧੌ ਤਥਾਦੇਹਸਦੇਹਤ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।
ਸਦੇਹਾ ਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਦੇਹਾ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਵਿषਯੇਨ ਵਃ । ਅਨਾਸ੍ਵਾਦਿਤਭੋਜ੍ਯਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਭੋਜ੍ਯਾਨੁਭੂਤਯਃ
ਤੁਸੀਂ ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦੇਹ ਦੇ, ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਚੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਕੇਵਲਂ ਹਿ ਪਦਾਰ੍ਥਵਤ੍ । ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ ਪੁਰਤੋ ਨਾਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ ਵਿਦ੍ਮੋ ऽਨ੍ਤਰਾਸ਼ਯਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
ਸਦੇਹਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਭੇਦਃ ਕੋ ऽਭੇਦਰੂਪਿਣਾਮ੍ । ਯਦ੍ ਏਵਾਮ੍ਬੁ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਅਭੇਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ।
ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਦੇਹਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਯੋਃ । ਸਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਥ ਵਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਏਵ ਕਿਲਾਨਿਲਃ
ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਹਵਾ ਚੱਲੇ ਜਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਦੇਹਾ ਵਾ ਵਿਦੇਹਾ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਨ ਪ੍ਰਮਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੁ ਯਦਾ ਸ੍ਵੈਕਤਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਭਾਗਿਨੀ
ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਇਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕਤਾ, ਜੋ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍ । ਮਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨ੍ਧ੍ਯਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੰਨ ਲਈ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਹ ਹਿ ਸਦਾ ਸਂਸਾਰੇ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਣ ਪੌਰੁषਾਤ੍ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤੇ ਠੀਕ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਹੀਨ੍ਦੋਰ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਸ਼ੀਤਲਾਹ੍ਲਾਦਨਂ ਹृਦਿ । ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪੌਰੁषਸ੍ਪਨ੍ਦਫਲਵਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੋ ਨ ਯਤ੍ । ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਮੋਹਿਭਿਰ੍ ਮਨ੍ਦੈਰ੍ ਦੈਵਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਭਟਕ ਕੇ ਕਿਸਮਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਸਾਧੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਯਨ੍ ਮਨੋऽਙ੍ਗਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ ਪੌਰੁषਂ ਤਤ੍ ਸਫਲਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਹਨਤ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ।
ਯੋ ਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਕਾਮਯਤੇ ਤਦ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਚੇਹਤੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਤਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਚੇਦ੍ ਅਰ੍ਧਾਨ੍ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਉਹ ਮਕਸਦ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਧੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸੁਨ੍ਦਰੀਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਵਿਸ਼ੇषੋ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਰਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ
ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਮਹਿਮਾ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਹਸਾਮ੍ਭੋਰੁਹਾਸ੍ਪਦਾਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਚਿਦੁਲ੍ਲਾਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖਿੜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਕਮਲ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੇਣ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਗਰੁਡਧ੍ਵਜਾਮ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਪੁਮਾਨ੍ ਏष ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਤਾਂ ਗਤਃ
ਸੱਚੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗਰੁੜ ਦੀ ਝੰਡਾ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।