ਏਵਂ ਮृਤਾ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਕੋਟਯਃ । ਭੂਤਾਨਾਂ ਯਾ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸਾਮ੍ ਉਦਿਤਾਨਿ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਣਗਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਗਤ ਮਰੇ ਹਨ, ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਰਨਗੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦੁਰ੍ਵਾਤਭੂਕਮ੍ਪ ਇਵ ਪਿਸ਼ਾਚਤ੍ਰਸ੍ਤਬਾਲਵਤ੍ । ਮੁਕ੍ਤਾਲੀਵਾਮਲੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨੌਸ੍ਪਨ੍ਦਤਰੁਯਾਨਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਾਹ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਾਂ ਕੰਪਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚ ਨਾਵਾਂ ਤਰਦੀਆਂ ਹਨ—
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਵਿਤ੍ਤਿਪੁਰਵਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਜਾਤਖਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਜਗਤ੍ਸਂਸਰਣਂ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਮृਤੋ ऽਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸੂਝ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਇੰਝ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਗਤ ਦੀ ਚਲਚਲ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰਾਤਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਦ੍ ਏਵ ਘਨਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਇਹ ਲੋਕੋ ऽਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਜੀਵਾਕਾਸ਼ੇ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ 'ਇਹੀ ਜਗਤ ਹੈ' ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਜਨ੍ਮੇਹਾਮਰਣਾਦ੍ਯਨੁਭੂਤਿਮਾਨ੍ । ਪਰਲੋਕਂ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਮृਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
ਫਿਰ, ਉਸੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਦਨ੍ਤਰ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਰੁषਾਸ੍ ਤੇषਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਥਾ ਪਰੇ । ਸਂਸਾਰਾ ਇਤਿ ਭਾਨ੍ਤੀਮੇ ਕਦਲੀਦਲਪੀਠਵਤ੍
ਉਸ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ ਹਨ; ਇਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਢੇ ਦੀ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਨ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਮਹਾਭੂਤਗਣਾ ਨ ਚ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਾਃ । ਮृਤਾਨਾਂ ਸਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਤਥਾਪ੍ਯ੍ ਏषਾਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਾਃ
ਉਥੇ ਨਾਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਹਨ, ਨਾਂ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਗਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਗਤ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯੈਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤੇਯਂ ਨਾਨਾਪ੍ਰਸਵਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਜਡਾਨਾਂ ਸਰਿਦ੍ ਆਦੀਰ੍ਘਾ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਗਤਰਙ੍ਗਿਣੀ
ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਲੰਮੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਮ੍ਬੁਧੌ ਸ੍ਫਾਰੇ ਰਾਮ ਸਰ੍ਗਤਰਙ੍ਗਕਾਃ । ਭੂਯੋ ਭੂਯੋ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤ ਏਵਾਨ੍ਯੇ ਚ ਭੂਰਿਸ਼ਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਪਰਮ ਸਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਬੇਅੰਤ ਵੀ।
ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸਦृਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੁਲਕ੍ਰਮਮਨੋਗੁਣੈਃ । ਕੇਚਿਦ੍ ਅਰ੍ਧੇਨ ਸਦृਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਚ੍ ਚਾਤਿਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਕੁਝ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਅੱਧੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਇਮਂ ਵ੍ਯਾਸਮੁਨਿਂ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਂ ਸਂਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਯਾ ਜ੍ਞਾਨਦृਸ਼ਾ ਦਰ੍ਸ਼ਸਮਾਨਯਾ
ਉਥੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਾਸ ਨੂੰ, ਬਤੀਵਾਂ, ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਯਧਿਯਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕੁਲਾਕਾਰੇਹਿਤੈਸ੍ ਸਮਾਃ । ਦਸ਼ ਸਰ੍ਵਸਮਾਕਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਕੁਲਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲਕੜੀ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਦਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ।
ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਸਵਾਲ੍ਮੀਕਯਸ੍ ਤਥਾ । ਭृਗ੍ਵਙ੍ਗਿਰਃਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਤਥੈਵਾਥਾਨ੍ਯ ਏਵ ਚ
ਅੱਜ ਵੀ, ਵਿਅਾਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਰਗੇ ਹੋਰ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸ੍ਤਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਆਉਣਗੇ।
ਨਾਨਾਸੁਰਰ੍षਿਦੇਵਾਨਾਂ ਗਣਾਸ੍ ਸਮ੍ਭੂਯ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਕਦਾਚਿਚ੍ ਚ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਅਨੇਕ ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤੇਸ੍ ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਸੀਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸ ਏਵਾਨ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤ੍ਵਂ ਚਾਹਂ ਚੇਤਿ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਹੱਤਰ ਚੱਕਰ—ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ, ਤੂੰ, ਮੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
ਕ੍ਰਮੇਣਾਸ੍ਯ ਮੁਨੇਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਤਕਰ੍ਮਣਃ । ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ऽਵਤਾਰੋ ऽਯਂ ਦਸ਼ਮੋ ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਾਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਜੋਬੀ ਕਰਤਬਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਤਾਰ, ਲੰਬੀ ਦੂਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਆਵਤਾਰ ਵਜੋਂ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭੂਮ ਵ੍ਯਾਸਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯੁਕ੍ਤਾ ਵਯਮ੍ ਅਨੇਕਸ਼ਃ । ਅਭੂਮ ਵਯਮ੍ ਏਵੇਮੇ ਨਾਨਾਕਾਰਾਸ੍ ਸਮਾਸ਼ਯਾਃ
ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਹੋਏ ਹਾਂ ਜੋ ਵਿਅਾਸ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ।
ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੇਨੇਹ ਨਨੁ ਵਾਰਾष੍ਟਕਂ ਪੁਨਃ । ਭੂਯੋ ऽਪਿ ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵੇਤਿਹਾਸਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਅੱਜ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਥੇ ਵਾਰਾਟਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣਾਏਗਾ; ਤੇ ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਵੀ ਰਚੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਵੇਦਵਿਭਾਗਂ ਚ ਨੀਤ੍ਵਾਨੇਨ ਕੁਲਂ ਪ੍ਰਥਾਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਚ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਵੈਦੇਹਮੋਕ੍ਸ਼ਿਣਾ
ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣਗਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੈਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ।
ਵੀਤਸ਼ੋਕਭਯਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣੋ ਗਤਕਲ੍ਪਨਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਜਿਤਮਨਾ ਵ੍ਯਾਸੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਿਤਃ
ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮੁਕਤ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ — ਉਹੀ ਵਿਅਾਸ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧੁਵਯਃਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਵਿਜ੍ਞਾਨਚੇष੍ਟਿਤੈਃ । ਸਮਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਉਮਰ, ਕੰਮ, ਗਿਆਨ, ਸਮਝ ਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗਸ਼ਤੈਸ੍ ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਾ । ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਅਨ੍ਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਮਾਇਆ ਇੰਝ ਹੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
ਗਚ੍ਛਤੀਯਂ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸਂ ਭੂਰਿਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾ । ਬੀਜਰਾਸ਼ਿਰ੍ ਇਵਾਜਸ੍ਰਮ੍ ਉਪ੍ਯਮਾਨਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੱਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਤੇਨੈਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਤਥਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਸਰ੍ਗਾਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾਃ ਕਾਲਵਾਰਿਧੇਃ
ਇੱਕੋ ਹੀ ਢੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਸ਼੍ਵਸ੍ਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸਾਰਮਯਃ । ਪਰਮਸ਼ਮਾਮृਤਤृਪ੍ਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਰਾਵਰਣਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਢਕਣ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਬੁਤ੍ਵੇ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਸਲਿਲਸ੍ਯਾਮ੍ਬੁਤਾ ਯਥਾ । ਸਮੈਵਾਬ੍ਧੌ ਤਥਾਦੇਹਸਦੇਹਤ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।
ਸਦੇਹਾ ਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਦੇਹਾ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਵਿषਯੇਨ ਵਃ । ਅਨਾਸ੍ਵਾਦਿਤਭੋਜ੍ਯਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਭੋਜ੍ਯਾਨੁਭੂਤਯਃ
ਤੁਸੀਂ ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦੇਹ ਦੇ, ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਚੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਕੇਵਲਂ ਹਿ ਪਦਾਰ੍ਥਵਤ੍ । ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ ਪੁਰਤੋ ਨਾਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ ਵਿਦ੍ਮੋ ऽਨ੍ਤਰਾਸ਼ਯਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
ਸਦੇਹਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਭੇਦਃ ਕੋ ऽਭੇਦਰੂਪਿਣਾਮ੍ । ਯਦ੍ ਏਵਾਮ੍ਬੁ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਅਭੇਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ।
ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਦੇਹਾਦੇਹਮੁਕ੍ਤਯੋਃ । ਸਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਥ ਵਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਏਵ ਕਿਲਾਨਿਲਃ
ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਹਵਾ ਚੱਲੇ ਜਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।