ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਨਗਰੇ ਨਾਗਰਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਸ੍ ਤਥਾ । ਅਭਿਤੋ ਜ੍ਵਲਯਾਮ੍ ਆਸੁਸ਼੍ ਚਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾਵਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਜ੍ਵਲਿਤਾਸ੍ਵ੍ ਅਭਿਤਸ੍ ਤਾਸੁ ਤਾਰਕਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਖੇ ਤਦਾ । ਬਭੂਵ ਨਗਰਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਕ੍ਰਨ੍ਦਪਰਮਾਨਵਮ੍
ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਿਤਾਵਾਂ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਹੀ ਤਾਰੇ ਹੋਣ।
ਕਰੁਣਾਰਾਵਮੁਖਰੈਃ ਕਲਤ੍ਰੈਰ੍ ਬਾष੍ਪਵਰ੍षਿਭਿਃ । ਅਵष੍ਟਬ੍ਧਜ੍ਵਲਤ੍ਕੁਣ੍ਡਪਾਤਸਜ੍ਜਜਨਵ੍ਰਜਮ੍
ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਕੇ ਕਰੂਣ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸੜਦੀਆਂ ਚਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
ਅਗ੍ਨਿਕੁਣ੍ਡਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਾਂ ਭृਤ੍ਯਰੋਦਨੈਃ । ਕ੍ਰਨ੍ਦਦ੍ਰਥ੍ਯਂ ਧ੍ਵਨਦ੍ਗਰ੍ਤਮ੍ ਅਰਣ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਮਾਰੁਤੈਃ
ਜਦੋਂ ਮੰਤਰੀ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਗਲੀਆਂ ਚੀਕਾਂ-ਪੁਕਾਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਵੇ।
ਚਿਤਿਦੀਪਿਤਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਮਾਂਸਮਾਂਸਲਗਨ੍ਧਯਾ । ਜਾਤਨੀਹਾਰਮ੍ ਉਤ੍ਪਾਤਵਾਤ੍ਯਯਾਵਕਰੈਰ੍ ਧੁਤੈਃ
ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀ ਵਾਸ਼ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਈ, ਤੇ ਵਿਪਤਾ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਿਤਾ ਦੀ ਰਾਖ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ।
ਵਾਤਦੀਰ੍ਘਵਸਾਗਨ੍ਧਧੂਤਾਨੀਤਖਗੋਮ੍ਭਿਤੈਃ । ਅਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ ਵ੍ਯੋਮਗਤੈਸ਼੍ ਛਨ੍ਨਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਜਲਦੈਰ੍ ਇਵ
ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਹੋਏ ਚਰਬੀ ਦੀ ਬਦਬੂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਅੰਤਰੜੀਆਂ ਵਲ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਇੰਝ ਢੱਕ ਲਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਤੋਦ੍ਧੂਤਚਿਤਾਵਹ੍ਨਿਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤ੍ਪੁਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਉਡ੍ਡੀਨਾਗ੍ਨਿਕਣਵ੍ਰਾਤਤਾਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਦਿਗਨ੍ਤਰਮ੍
ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਲਪਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੋਲ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਤਸ੍ਕਰਂ ਕ੍ਰਨ੍ਦਦ੍ਬਾਲਕਾਨ੍ਤਕੁਮਾਰਕਮ੍ । ਸਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਨਾਗਰਾਪਾਸ੍ਤਜੀਵਿਤਾਸ੍ਥਮ੍ ਅਸਂਸ੍ਥਿਤਿ
ਉਥੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਚੋਰ ਸਨ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਨਗਰ ਵਾਸੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਛੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਅਰਕ੍ਸ਼ਿਤਗृਹਂ ਚੌਰਲੁਣ੍ਠਿਤਾਖਿਲਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਪੁਤ੍ਰਕਲਤ੍ਰਂ ਚ ਮਰਣਵ੍ਯਗ੍ਰਨਾਗਰਮ੍
ਘਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਤ ਵਲ ਤੁਰ ਪਏ ਸਨ, ਤੇ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਥਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਕष੍ਟੇ ਵਿਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯੇ । ਅਸ਼ੇषਜਨਤਾਨਾਸ਼ੇ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸਦृਸ਼ਸ੍ਥਿਤੌ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਸਮਤ ਪੂਰੀ ਉਲਟ ਗਈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਰਾਜ੍ਯਸਜ੍ਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਪਵਿਤ੍ਰੀਕृਤਧੀਰਧੀਃ । ਗਵਲਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਸ਼ੋਕਵ੍ਯਾਕੁਲਚੇਤਨਃ
ਉਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਗਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਮਦਰ੍ਥਮ੍ ਅਤ੍ਯਨਰ੍ਥੋ ऽਯਂ ਦੇਸ਼ੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਃ । ਅਕਾਲਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸਮਸ੍ ਸਰ੍ਵਨਾਯਕਨਾਸ਼ਨਃ
ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਇੱਥੇ ਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਕਲਿਅੰਤ ਵਾਂਗ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਂ ਮੇ ਦੁਃਖਿਤਜੀਵੇਨ ਮਰਣਂ ਮੇ ਮਹੋਤ੍ਸਵਃ । ਲੋਕਨਿਨ੍ਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ ਮਰਣਂ ਵਰਮ੍
ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ? ਮੌਤ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਤੇ ਮਾੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਗਵਲੋ ਜ੍ਵਲਿਤੇ ਜ੍ਵਲਨੇ ਪੁਰਃ । ਪਤਙ੍ਗਵਦ੍ ਅਨੁਦ੍ਵੇਗਮ੍ ਅਕਰੋਦ੍ ਆਹੁਤਿਂ ਵਪੁਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ਗਵਾਲਾ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੋਨੇ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਬਲਾਦ੍ ਗਵਲਨਾਮ੍ਨਿ ਹੁਤਾਸ਼ਰਾਸ਼ੌ ਦੇਹੇ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਵਯਵਾਕੁਲਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤੇ । ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਵਦਾਹਦਹਨਸ੍ਫੁਰਣਾਨੁਰੋਧਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਲੇ ਝਗਿਤਿ ਬੋਧਮ੍ ਅਵਾਪ ਗਾਧਿਃ
ਜਦੋਂ ਗਵਾਲਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗਵਾਲਾ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿਖਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਸੜਨ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ, ਗਾਧੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤਦ੍ਵਿਤਯੇਨਾਥ ਗਾਧੇਰ੍ ਆਧਿਭਰਭ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਾਮਾਕੁਲੀਭਾਵੋ ਵੇਲਾਵਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਧੇਃ
ਫਿਰ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਧੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪਯੋਨਿਰ੍ਮਾਣਸਮ੍ਮੋਹਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਵਿਰਰਾਮ ਹ । ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਸਮਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਜਗਦ੍ਵਿਰਚਨਾਦ੍ ਇਵ
ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਮ੍ ਆਪ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵੋਨ੍ਨਿਦ੍ਰਧੀਰਧੀਃ । ਕ੍ਸ਼ੀਵਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਯਥਾ ਪਰਿਣਤਾਸਵਃ
ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੇਰ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੱਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਦਿਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਖਮੀਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਨੇਤਿ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਹ । ਨਿਸ਼ਾਵ੍ਯਪਗਮੇ ਲੋਕੋ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੀਣਤਮਃਪਟੇ
ਉਸ ਨੇ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਵੇਖ ਲਿਆ: 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ,' ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹਟਣ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤਸ੍ਵਰੂਪੋ ਵਦਨਮ੍ ਉਦ੍ਦਧ੍ਰੇ ਸ ਜਲਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ । ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਸਰੋਜਮ੍ ਇਵ ਮਾਧਵਃ
ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਖਿੜਦਾ ਕਮਲ।
ਵਨਵਾਰਿਕਕੁਬ੍ਵ੍ਯੋਮਵਤੀਂ ਵਸੁਮਤੀਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਅਨ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਪੁਰਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪਰਂ ਵਿਸ੍ਮਯਮ੍ ਆਯਯੌ
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਜਿਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਮ੍ ਇਵ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਿਮ੍ ਅਕਾਰ੍षਮ੍ ਅਹਂ ਕਿਲ । ਏਵਂ ਵਿਚਾਰਯਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸਭ੍ਰੂਭਙ੍ਗਮ੍ ਅਭੂਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ?—ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭੌਂਹ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।
ਏਤਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਂ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍ । ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਲਿਲਾਦ੍ ਉਦਸ੍ਥਾਦ੍ ਉਦਯਾਰ੍ਕਵਤ੍
ਉਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਲਝਣ ਵੇਖੀ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਚ ਤਟੇ ਕ੍ਵ ਮੇ ਮਾਤਾ ਕ੍ਵ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਾ । ਯਦ੍ ਅਹਂ ਮृਤਿਮ੍ ਆਯਾਤੋ ਮਧ੍ਯੇ ਮਾਤृਮਹੇਲਯੋਃ
ਕਿਨਾਰੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੌਤਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਾਲਸ੍ਯ ਮਾਤਾਪਿਤਰੌ ਨष੍ਟੌ ਕਿਲ ਮਮਾਮਤੇਃ । ਵਾਤਨੀਤਸ੍ਯ ਪਤ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਲ੍ਲੀਵृਕ੍ਸ਼ਾਵ੍ ਇਵਾਗ੍ਨਿਨਾ
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਅਕੇਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਅਵਿਵਾਹੋ ऽਸ੍ਮਿ ਜਾਨਾਮਿ ਨ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਦੁष੍ਟਾਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਮਦਿਰਾਯਾ ਇਵ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਔਰਤ ਦੀ ਸਹੀ ਸੂਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮਾੜੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਸਦ੍ਭੂਤਮ੍ ਅਹਂ ਕਿਂ ਨਾਮ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ । ਵਿਵਿਧਾਰਮ੍ਭਸਂਰਮ੍ਭਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋ ਨਗਰਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਆਸ੍ਤਾਮ੍ ਏਤਦ੍ ਏषਾ ਹਿ ਬਨ੍ਧੁਮਧ੍ਯਮृਤਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਮਾਯਾ ਮੋਹੇ ਮਨਾਗ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਹ ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਝਲਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਸੁ ਭ੍ਰਮਦृष੍ਟਿषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਚੇਤੋ ਭ੍ਰਮਤਿ ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਵਨਰਾਜਿष੍ਵ੍ ਇਵੋਨ੍ਮਦਃ
ਹਮੇਸ਼ਾ, ਅਨਗਿਨਤ ਭਟਕਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਜੰਗਲੀ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।