ਇਤਿ ਨਿਗਦਿਤਵਾਨ੍ ਅਸੌ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪਰਿਕਰਬਨ੍ਧਗृਹੀਤਵਨ੍ਦ੍ਯਤੇਜਾਃ । ਅਕਥਯਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਜ੍ਞਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਪਰਮਪਦੈਕਵਿਬੋਧਨਂ ਵਸਿष੍ਠਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਸੀ, ਨੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਸੁਣਾਇਆ।
ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ ਯਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਦ੍ਮਜਨ੍ਮਨਾ । ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਲੋਕਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਕਥਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਕਮਲ-ਜਨਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।
ਕਥਯਿष੍ਯਸਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਂ ਭਗਵਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸਂਹਿਤਾਂ । ਇਮਂ ਤਾਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਜਾਤਂ ਸਂਸ਼ਯਂ ਮੇ ਨਿਵਾਰਯ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸੋਗੇ; ਪਰ ਹੁਣ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ।
ਪਿਤਾ ਸ਼ੁਕਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੋ ਗੁਰੁਰ੍ ਵ੍ਯਾਸੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੋ ਨ ਕਥਂ ਕਥਂ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸੁਤੋ ऽਸ੍ਯ ਸਃ
ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਵਿਅਾਸ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ?
ਪਰਮਾਰ੍ਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਤ੍ਰਸਰੇਣਵਃ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਲੀਨਾ ਯੇ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮ੍ ਉਪਯਾਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਚ ਯਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਗਣਕੋਟਯਃ । ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨੈਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਤਾਸ਼੍ ਚ ਕਾਸ਼੍ਚਨ ਕੇਨਚਿਤ੍
ਅੱਜ ਵੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮੂਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵੀ ਗਿਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਾਮ੍ਭੋਧੌ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਗਤਰਙ੍ਗਕਾਃ । ਯੇ ਤਾਂਸ਼੍ ਚ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸਙ੍ਕਥੈਵ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ, ਪਰਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਣਗੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਣ ਲਈ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਯਾ ਭੂਤਾ ਯਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੋ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਗਪਰਮ੍ਪਰਾਃ । ਤਾਸਾਂ ਵਿਚਾਰਣਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਸੁ ਕਾ ਕਥਾ
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਜੋ ਅਜੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ?
ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪੁਰੁषਦੇਵਾਦੇਰ੍ ਯੋ ਯੋ ਰਾਮ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ऽਸੌ ਤਦੈਵੇਦਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਨਾਮ੍ਨਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਰੀਰੇਣ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਃ
ਸੁਖਮ ਵਾਹਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ, ਤਿੰਨ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਮृਤਾ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਕੋਟਯਃ । ਭੂਤਾਨਾਂ ਯਾ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸਾਮ੍ ਉਦਿਤਾਨਿ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਣਗਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਗਤ ਮਰੇ ਹਨ, ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਰਨਗੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦੁਰ੍ਵਾਤਭੂਕਮ੍ਪ ਇਵ ਪਿਸ਼ਾਚਤ੍ਰਸ੍ਤਬਾਲਵਤ੍ । ਮੁਕ੍ਤਾਲੀਵਾਮਲੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨੌਸ੍ਪਨ੍ਦਤਰੁਯਾਨਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਾਹ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਾਂ ਕੰਪਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚ ਨਾਵਾਂ ਤਰਦੀਆਂ ਹਨ—
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਵਿਤ੍ਤਿਪੁਰਵਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਜਾਤਖਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਜਗਤ੍ਸਂਸਰਣਂ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਮृਤੋ ऽਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸੂਝ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਇੰਝ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਗਤ ਦੀ ਚਲਚਲ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰਾਤਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਤਦ੍ ਏਵ ਘਨਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਇਹ ਲੋਕੋ ऽਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਜੀਵਾਕਾਸ਼ੇ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ 'ਇਹੀ ਜਗਤ ਹੈ' ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਜਨ੍ਮੇਹਾਮਰਣਾਦ੍ਯਨੁਭੂਤਿਮਾਨ੍ । ਪਰਲੋਕਂ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਮृਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
ਫਿਰ, ਉਸੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਦਨ੍ਤਰ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਰੁषਾਸ੍ ਤੇषਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਥਾ ਪਰੇ । ਸਂਸਾਰਾ ਇਤਿ ਭਾਨ੍ਤੀਮੇ ਕਦਲੀਦਲਪੀਠਵਤ੍
ਉਸ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ ਹਨ; ਇਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਢੇ ਦੀ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਨ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਮਹਾਭੂਤਗਣਾ ਨ ਚ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਾਃ । ਮृਤਾਨਾਂ ਸਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਤਥਾਪ੍ਯ੍ ਏषਾਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਾਃ
ਉਥੇ ਨਾਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਹਨ, ਨਾਂ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਗਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਗਤ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯੈਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤੇਯਂ ਨਾਨਾਪ੍ਰਸਵਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਜਡਾਨਾਂ ਸਰਿਦ੍ ਆਦੀਰ੍ਘਾ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਗਤਰਙ੍ਗਿਣੀ
ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਲੰਮੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਮ੍ਬੁਧੌ ਸ੍ਫਾਰੇ ਰਾਮ ਸਰ੍ਗਤਰਙ੍ਗਕਾਃ । ਭੂਯੋ ਭੂਯੋ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤ ਏਵਾਨ੍ਯੇ ਚ ਭੂਰਿਸ਼ਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਪਰਮ ਸਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਬੇਅੰਤ ਵੀ।
ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸਦृਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੁਲਕ੍ਰਮਮਨੋਗੁਣੈਃ । ਕੇਚਿਦ੍ ਅਰ੍ਧੇਨ ਸਦृਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਚ੍ ਚਾਤਿਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਕੁਝ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਅੱਧੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਇਮਂ ਵ੍ਯਾਸਮੁਨਿਂ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਂ ਸਂਸ੍ਮਰਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਯਾ ਜ੍ਞਾਨਦृਸ਼ਾ ਦਰ੍ਸ਼ਸਮਾਨਯਾ
ਉਥੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਾਸ ਨੂੰ, ਬਤੀਵਾਂ, ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਯਧਿਯਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕੁਲਾਕਾਰੇਹਿਤੈਸ੍ ਸਮਾਃ । ਦਸ਼ ਸਰ੍ਵਸਮਾਕਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਕੁਲਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲਕੜੀ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਦਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ।
ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਸਵਾਲ੍ਮੀਕਯਸ੍ ਤਥਾ । ਭृਗ੍ਵਙ੍ਗਿਰਃਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਤਥੈਵਾਥਾਨ੍ਯ ਏਵ ਚ
ਅੱਜ ਵੀ, ਵਿਅਾਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਰਗੇ ਹੋਰ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸ੍ਤਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਆਉਣਗੇ।
ਨਾਨਾਸੁਰਰ੍षਿਦੇਵਾਨਾਂ ਗਣਾਸ੍ ਸਮ੍ਭੂਯ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਕਦਾਚਿਚ੍ ਚ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਅਨੇਕ ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤੇਸ੍ ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਸੀਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸ ਏਵਾਨ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤ੍ਵਂ ਚਾਹਂ ਚੇਤਿ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਹੱਤਰ ਚੱਕਰ—ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ, ਤੂੰ, ਮੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
ਕ੍ਰਮੇਣਾਸ੍ਯ ਮੁਨੇਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਤਕਰ੍ਮਣਃ । ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ऽਵਤਾਰੋ ऽਯਂ ਦਸ਼ਮੋ ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਾਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਜੋਬੀ ਕਰਤਬਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਤਾਰ, ਲੰਬੀ ਦੂਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਆਵਤਾਰ ਵਜੋਂ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭੂਮ ਵ੍ਯਾਸਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯੁਕ੍ਤਾ ਵਯਮ੍ ਅਨੇਕਸ਼ਃ । ਅਭੂਮ ਵਯਮ੍ ਏਵੇਮੇ ਨਾਨਾਕਾਰਾਸ੍ ਸਮਾਸ਼ਯਾਃ
ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਹੋਏ ਹਾਂ ਜੋ ਵਿਅਾਸ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ।
ਭਾਵ੍ਯਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੇਨੇਹ ਨਨੁ ਵਾਰਾष੍ਟਕਂ ਪੁਨਃ । ਭੂਯੋ ऽਪਿ ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵੇਤਿਹਾਸਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਅੱਜ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਥੇ ਵਾਰਾਟਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣਾਏਗਾ; ਤੇ ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਵੀ ਰਚੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਵੇਦਵਿਭਾਗਂ ਚ ਨੀਤ੍ਵਾਨੇਨ ਕੁਲਂ ਪ੍ਰਥਾਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਚ ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਵੈਦੇਹਮੋਕ੍ਸ਼ਿਣਾ
ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣਗਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੈਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ।
ਵੀਤਸ਼ੋਕਭਯਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣੋ ਗਤਕਲ੍ਪਨਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਜਿਤਮਨਾ ਵ੍ਯਾਸੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਿਤਃ
ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮੁਕਤ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ — ਉਹੀ ਵਿਅਾਸ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।