ਭੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਰਕ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਮਹਾਸਮ੍ਮੋਹਦਾਯਿਨਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਮਹਾਸਮ੍ਮੋਹਹਾਰਿ ਯਤ੍
ਮੈਂ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਬੇਰੁਖਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵੱਡੇ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਿਮ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਕਿਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਕਿਮ੍ਮਯਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਕੋ ऽਹਂ ਕਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਕਿਮ੍ ਏਤੇ ਵਾ ਲੋਕਾ ਇਤਿ ਵਦਾਸ਼ੁ ਮੇ
ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਜਗਤ ਕੀ ਹਨ? ਜਲਦੀ ਦੱਸ ਮੈਨੂੰ।
ਬਹੁਨਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਕ੍ਤੇਨ ਖਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਦਾਨਵਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸਾਰਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪਤਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ
ਇੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।
ਚਿਦ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਹਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਚਿਨ੍ਮਯਮ੍ ਏਵ ਚ । ਚਿਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ ਅਹਮ੍ ਏਤੇ ਚ ਲੋਕਾਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਚੇਤਨਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹਨ—ਇਹੀ ਸਾਰ ਹੈ।
ਚਿਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਆਦਾਯ ਵਿਲੋਕਯ ਧਿਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਆਪ੍ਸ੍ਯਸਿ
ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵੇਖ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਤੂੰ ਅਨੰਤ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਭਵ੍ਯੋ ऽਸਿ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਪ੍ਨੋषਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ । ਨੋ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਬਹ੍ਵ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਿ ਭਸ੍ਮਨਿ ਹੂਯਤੇ
ਜੇ ਤੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਕਲਨਾ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਚਿਦ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਾ ਕਿਲਾਤ੍ਮੇਤਿ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਉਹ' ਦੀ ਸੋਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਾਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ 'ਆਤਮਾ' ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨिचੋੜ ਹੈ।
ਏਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਆਦਾਯ ਵਿਲੋਕਯ ਧਿਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਆਪ੍ਸ੍ਯਸਿ
ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਫ ਦਿਲ ਨਾਲ ਵੇਖ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੰਤ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਖਂ ਵ੍ਰਜਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਅਤ੍ਰੈਤੇ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਪ੍ਤ ਸਙ੍ਗਤਾਃ । ਕੇਨਾਪਿ ਸੁਰਕਾਰ੍ਯੇਣ ਵਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਖੇ ਮਯਾ
ਮੈਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦਿਵਿਆ ਕੰਮ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਰਾਜਨ੍ ਯਾਵਦ੍ ਅਯਂ ਦੇਹਸ੍ ਤਾਵਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਧਿਯਾਮ੍ ਅਪਿ । ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਰ੍ਥਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਰੋਚਤੇ ਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਕਥਿਤਵਤਾਥ ਭਾਰ੍ਗਵੇਣ ਸ੍ਫੁਟਜਲਰਾਸ਼ਿਪਥੇ ਮਹਾਜਵੇਨ । ਪ੍ਲੁਤਮ੍ ਅਲਿਸ਼ਬਲੇ ਨਭੋऽਨ੍ਤਰਾਲੇ ਤਰਲਤਰਙ੍ਗਵਦ੍ ਆਕੁਲੇ ਗ੍ਰਹੌਘੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਡਿਆ, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
ਸੁਰਾਸੁਰਸਭਾਪੂਜ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭृਗੁਸੁਤੇ ਗਤੇ । ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਬਡਿਰ੍ ਬਲਵਤਾਂ ਵਰਃ
ਜਦ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਬਡੀ, ਜੋ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ ਚਿਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਚਿਦ੍ ਅਹਂ ਚਿਦ੍ ਇਮੇ ਲੋਕਾਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਆਸ਼ਾ ਚਿਦ੍ ਇਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ: ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਰਤਬ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਅਸ੍ਤਿ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕੋ ਨ ਚਿਤਾ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਯਦਿ । ਤਦ੍ ਅਰ੍ਕਤਮਸੋਰ੍ ਭੇਦਃ ਕ ਇਵੇਹੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜੇ 'ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਫਰਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ?
ਇਯਂ ਭੂਰ੍ ਇਤਿ ਭੂਰ੍ ਏषਾ ਚਿਤਾ ਯਦਿ ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ । ਭੂਮੇਃ ਕਿਂ ਨਾਮ ਭੂਮਿਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਭਵੇਦ੍ ਭਵ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜੇ 'ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲियत ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ? ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ।
ਇਮਾ ਦਿਸ਼ੋ ਦਿਸ਼ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚਿਤਾ ਯਦਿ । ਤਤ੍ ਕਿਂ ਨਾਮ ਦਿਸ਼ਾਂ ਦਿਕ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੈਲਾਨਾਂ ਵਾਪਿ ਕਾਦ੍ਰਿਤਾ
ਜੇ 'ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ' ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲियत ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਪਹਾੜ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ?
ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਤਾ ਯਦਿ ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਕਿਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਗਤੋ ਨਭਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨਭਸੋ ऽਥ ਕਿਮ੍
ਜੇ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੰਸਾਰਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਕਾਯੋ ऽਯਂ ਪਰ੍ਵਤਾਕਾਰਸ਼੍ ਚਿਤਾ ਯਦਿ ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਕਿਂ ਨਾਮ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਰੀਰਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਚਿਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਿਤ੍ ਕਾਯਸ਼੍ ਚਿਨ੍ ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਤਦੇषਣਾ । ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਬਹਿਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਖਂ ਚਿਦ੍ ਭਾਵਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਭਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਏਵੈਕਮ੍ ਅਹਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੈषਣਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਕਰੋਮਿ ਮਾਤ੍ਰਾਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਮੈਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ।
ਕਿਮ੍ ਅਨੇਨ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮੇਨ ਮੇ । ਅਸ਼ੇषਜਗਦੇਕਾਤ੍ਮਾ ਚਿਦ੍ ਅਹਂ ਚੇਤਨਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੱਲੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕੋ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਚਿਦ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ ਭਾਨਾਵ੍ ਅਹਂ ਚਿਦ੍ ਭੂਤਪਞ੍ਜਰੇ । ਸੁਰਾਸੁਰੇषੁ ਚਿਦ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚਰੇषੁ ਚ
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਾਂ।
ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਹਿ ਕਲ੍ਪਨੈਵ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਲ੍ ਲੋਕੇ ਕਸ਼੍ ਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਕਸ਼੍ ਚ ਵਾ ਸੁਹृਤ੍
ਇਥੇ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਣ ਵੈਰੀ ਤੇ ਕੌਣ ਮਿੱਤਰ?
ਬਡਿਨਾਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਭਾਸੁਰੇ । ਚਿਤਸ੍ ਤਤ੍ ਕਿਂ ਭਵੇਚ੍ ਛਿਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਵਪੂਰਣਾਤ੍
ਜੇ ਬਡੀ ਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕੀ? ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਕੱਟੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਤਾ ਸਞ੍ਚੇਤਿਤੋ ਦ੍ਵੇषੋ ਦ੍ਵੇषੋ ਭਵਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਵੇषਾਦਯਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾਭਾਵਾਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਨਫ਼ਰਤ ਤਾਂ ਉਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਰਗੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ।
ਨ ਚਿਤੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰ੍ਯਾਪਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਅਨ੍ਯਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਫਾਰਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੋਦਰਾਤ੍
ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਦ੍ਵੇषੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਰਾਗੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮਨੋ ਨਾਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਯਃ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪਕਲਨਾ ਕੁਤਃ
ਇੱਥੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਚਿਦ੍ ਅਹਂ ਸਰ੍ਵਗੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦਮਯਾਤ੍ਮਕਃ । ਵਿਕਲ੍ਪਕਲਨਾਤੀਤੋ ਵਿਕਲ੍ਪਾਂਸ਼ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਹਾਂ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਯਨ੍ ਨਾਮ ਨਿਰ੍ਨਾਮਾਯਾ ਨ ਨਾਮ ਤਤ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਮਿਕੈषਾ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਃ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸਰ੍ਵਗਾ
‘ਚਿਤ’ ਜਾਂ ‘ਚੇਤਨ’ ਇਹ ਨਾਮ ਉਸ ਅਸਲੀਅਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਜੋ ਧੁਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।