ਅਦ੍ਯਾਪਰਿਮਿਤਾਕਾਰਕਾਰਣੈਕਤਯਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸੁਖਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਮਿ ਰਸਾਯਨ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ
ਅੱਜ, ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ।
ਕੋ ऽਯਂ ਤਾਵਦ੍ ਅਹਂ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਆਤ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਵਲੋਕਨਮ੍ । ਪृਚ੍ਛਾਮ੍ਯ੍ ਉਸ਼ਨਸਂ ਨਾਥਂ ਨੂਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਅਖ਼ੀਰ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? 'ਆਤਮਾ' ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ? ਆਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਉਸ਼ਨਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਵਸ਼੍ਯ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋਵੇ।
ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਿ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍ ਉਦ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਮ੍ ਅਥ ਤੇਨ ਗਿਰੋਪਦਿष੍ਟਃ । ਤਿष੍ਠਾਮ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਵਿਭਵੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੀਣਮ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਉਪਦੇਸ਼ਗਿਰਃ ਫਲਨ੍ਤਿ
ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ੁਕਰ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਵਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਭਗਵਾਨ੍ ਬਡਿਰ੍ ਆਮੀਲਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਦਧ੍ਯੌ ਕਮਲਪਤ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮਨ੍ਦਿਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਚਿਨ੍ਮਯਾਨਨ੍ਤਨਿਤ੍ਯਧ੍ਯਾਨੋ ऽਥ ਭਾਰ੍ਗਵਃ । ਚੇਤਨ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਤਵਾਞ੍ ਸ਼ਿष੍ਯਂ ਬਡਿਂ ਗੁਰ੍ਵਰ੍ਥਿਨਂ ਪੁਰੇ
ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਚੇਤਨ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਬੜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਣ ਲਿਆ।
ਅਥ ਸਰ੍ਵਗਤਾਨਨ੍ਤਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਭਾਰ੍ਗਵਃ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਆਨਿਨਾਯ ਸ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਂ ਰਤ੍ਨਵਾਤਾਯਨਂ ਬਡੇਃ
ਫਿਰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ, ਭਾਰਗਵ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਬੜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਆ ਆਇਆ।
ਗੁਰੁਦੇਹਪ੍ਰਭਾਜਾਲਪਰਿਮृष੍ਟਤਨੁਰ੍ ਬਡਿਃ । ਬੁਬੁਧੇ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ ਅਰ੍ਕਾਂਸ਼ੁਸਮ੍ਬੋਧਿਤਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਜਮ੍
ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਛੂਹੇ ਹੋਏ ਬੜੀ ਨੇ, ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।
ਤਤ੍ਰ ਰਤ੍ਨਾਰ੍ਘਦਾਨੇਨ ਮਨ੍ਦਾਰਕੁਸੁਮੋਤ੍ਕਰੈਃ । ਪਾਦਾਭਿਵਨ੍ਦਨੇਨੈਨਂ ਪੂਜਯਾਮ੍ ਆਸ ਭਾਰ੍ਗਵਮ੍
ਉਥੇ, ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫੇ ਤੇ ਮੰਦਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਚੜਾ ਕੇ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ।
ਰਤ੍ਨਾਰ੍ਘਪਰਿਕੀਰ੍ਣਾਙ੍ਗਂ ਕृਤਮਨ੍ਦਾਰਸ਼ੇਖਰਮ੍ । ਮਹਾਰ੍ਹਾਸਨਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਥੋਵਾਚ ਗੁਰੁਂ ਬਡਿਃ
ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੰਦਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸਿਰ ਤੇ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਿੰਗੀ ਅਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਦ ਬੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਭਗਵਂਸ੍ ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੋਤ੍ਥਾ ਪ੍ਰਤਿਭੇਯਂ ਪੁਰਸ੍ ਤਵ । ਨਿਯੋਜਯਤਿ ਮਾਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਇਵਾਰ੍ਕਭਾਃ
ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਰਕ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਮਹਾਸਮ੍ਮੋਹਦਾਯਿਨਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਮਹਾਸਮ੍ਮੋਹਹਾਰਿ ਯਤ੍
ਮੈਂ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਬੇਰੁਖਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵੱਡੇ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਿਮ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਕਿਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਕਿਮ੍ਮਯਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਕੋ ऽਹਂ ਕਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਕਿਮ੍ ਏਤੇ ਵਾ ਲੋਕਾ ਇਤਿ ਵਦਾਸ਼ੁ ਮੇ
ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਜਗਤ ਕੀ ਹਨ? ਜਲਦੀ ਦੱਸ ਮੈਨੂੰ।
ਬਹੁਨਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਕ੍ਤੇਨ ਖਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਦਾਨਵਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸਾਰਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪਤਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ
ਇੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।
ਚਿਦ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਹਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਚਿਨ੍ਮਯਮ੍ ਏਵ ਚ । ਚਿਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ ਅਹਮ੍ ਏਤੇ ਚ ਲੋਕਾਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਚੇਤਨਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹਨ—ਇਹੀ ਸਾਰ ਹੈ।
ਚਿਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਆਦਾਯ ਵਿਲੋਕਯ ਧਿਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਆਪ੍ਸ੍ਯਸਿ
ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵੇਖ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਤੂੰ ਅਨੰਤ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਭਵ੍ਯੋ ऽਸਿ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਪ੍ਨੋषਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ । ਨੋ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਬਹ੍ਵ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਿ ਭਸ੍ਮਨਿ ਹੂਯਤੇ
ਜੇ ਤੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਕਲਨਾ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਚਿਦ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਾ ਕਿਲਾਤ੍ਮੇਤਿ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਉਹ' ਦੀ ਸੋਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਾਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ 'ਆਤਮਾ' ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨिचੋੜ ਹੈ।
ਏਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਆਦਾਯ ਵਿਲੋਕਯ ਧਿਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਆਪ੍ਸ੍ਯਸਿ
ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਫ ਦਿਲ ਨਾਲ ਵੇਖ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੰਤ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਖਂ ਵ੍ਰਜਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਅਤ੍ਰੈਤੇ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਪ੍ਤ ਸਙ੍ਗਤਾਃ । ਕੇਨਾਪਿ ਸੁਰਕਾਰ੍ਯੇਣ ਵਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਖੇ ਮਯਾ
ਮੈਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦਿਵਿਆ ਕੰਮ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਰਾਜਨ੍ ਯਾਵਦ੍ ਅਯਂ ਦੇਹਸ੍ ਤਾਵਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਧਿਯਾਮ੍ ਅਪਿ । ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਰ੍ਥਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਰੋਚਤੇ ਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਕਥਿਤਵਤਾਥ ਭਾਰ੍ਗਵੇਣ ਸ੍ਫੁਟਜਲਰਾਸ਼ਿਪਥੇ ਮਹਾਜਵੇਨ । ਪ੍ਲੁਤਮ੍ ਅਲਿਸ਼ਬਲੇ ਨਭੋऽਨ੍ਤਰਾਲੇ ਤਰਲਤਰਙ੍ਗਵਦ੍ ਆਕੁਲੇ ਗ੍ਰਹੌਘੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਡਿਆ, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
ਸੁਰਾਸੁਰਸਭਾਪੂਜ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭृਗੁਸੁਤੇ ਗਤੇ । ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਬਡਿਰ੍ ਬਲਵਤਾਂ ਵਰਃ
ਜਦ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਬਡੀ, ਜੋ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ ਚਿਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਚਿਦ੍ ਅਹਂ ਚਿਦ੍ ਇਮੇ ਲੋਕਾਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਆਸ਼ਾ ਚਿਦ੍ ਇਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ: ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਰਤਬ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਅਸ੍ਤਿ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕੋ ਨ ਚਿਤਾ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਯਦਿ । ਤਦ੍ ਅਰ੍ਕਤਮਸੋਰ੍ ਭੇਦਃ ਕ ਇਵੇਹੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜੇ 'ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਫਰਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ?
ਇਯਂ ਭੂਰ੍ ਇਤਿ ਭੂਰ੍ ਏषਾ ਚਿਤਾ ਯਦਿ ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ । ਭੂਮੇਃ ਕਿਂ ਨਾਮ ਭੂਮਿਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਭਵੇਦ੍ ਭਵ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜੇ 'ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲियत ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ? ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ।
ਇਮਾ ਦਿਸ਼ੋ ਦਿਸ਼ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚਿਤਾ ਯਦਿ । ਤਤ੍ ਕਿਂ ਨਾਮ ਦਿਸ਼ਾਂ ਦਿਕ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੈਲਾਨਾਂ ਵਾਪਿ ਕਾਦ੍ਰਿਤਾ
ਜੇ 'ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ' ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲियत ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਪਹਾੜ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ?
ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਤਾ ਯਦਿ ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਕਿਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਗਤੋ ਨਭਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨਭਸੋ ऽਥ ਕਿਮ੍
ਜੇ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੰਸਾਰਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਕਾਯੋ ऽਯਂ ਪਰ੍ਵਤਾਕਾਰਸ਼੍ ਚਿਤਾ ਯਦਿ ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਕਿਂ ਨਾਮ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਰੀਰਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਚਿਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਿਤ੍ ਕਾਯਸ਼੍ ਚਿਨ੍ ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਤਦੇषਣਾ । ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਬਹਿਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਖਂ ਚਿਦ੍ ਭਾਵਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਭਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।