ਅਵਸ਼੍ਯਭਵਿਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਯੇਹਯਾ ਨਿਯਤਿਸ਼੍ ਚ ਵਾ । ਉਚ੍ਯਤੇ ਦੈਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾ ਨਰੈਰ੍ ਏਵ ਨੇਤਰੈਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਜਾਂ ਤਹਿ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਨਸੀਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ 'ਕਿਸਮਤ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪukarਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਯਥੇਹ ਸਦਾ ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਫਲਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਤਦ੍ ਦੈਵਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ, ਜਿਸ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਜਿਸ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੈਵਂ ਨਿਯਤਿਰੂਪਂ ਚ ਪੌਰੁषੇਣਾਵਜੀਯਤੇ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਵਿਲਾਸੇਨ ਮृਗਤृष੍ਣਾਭ੍ਰਮੋ ਯਥਾ
ਕਿਸਮਤ, ਜੋ ਨਸੀਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਪੌਰੁषੇਣ ਤਥੈਵ ਤਤ੍ । ਤਲਵਤ੍ਤਾਗृਹੀਤਂ ਖਂ ਤਲਵਤ੍ਤਾਸੁਖਪ੍ਰਦਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਥੇਲੀ 'ਚ ਅਸਮਾਨ ਫੜਨ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਜੁੜਾਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ ਅਤੋ ਮਨ ਏਵੇਹ ਯਤ੍ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ । ਨਿਯਤਿਂ ਯਾਦृਸ਼ੀਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਸਾ ਤਥਾ
ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਯਤਾਨ੍ ਨਿਯਤਾਨ੍ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਅਨਿਯਤਾਨ੍ ਅਪਿ । ਕਰੋਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤੇਨੈਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਯਤਿਯੋਜਕਮ੍
ਮਨ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਣਪੱਕਾ ਵੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਨਿਯਤਾਂ ਨਿਯਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਾਰ੍ਥਨਾਮਿਕਾਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਗਤ੍ਕੋਸ਼ੇ ਜੀਵੋ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਮਾਰੁਤਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਮਨ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿੰਦ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੀ ਹੈ।
ਨਿਯਤ੍ਯਾ ਰਹਿਤਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨਿਯਤਿਂ ਮਨਃ । ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਰ੍ਥਰੂਢਾਨਿਯਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵਾਤਵਤ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਅਟੱਲਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਕਿਸਮਤ' ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਾਵਨ੍ ਮਨਸ੍ ਤਾਵਨ੍ ਨ ਦੈਵਂ ਨਿਯਤਿਰ੍ ਨ ਚ । ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਸਾਧੋ ਯਦ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ ਤਥਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਿਯਤੀ। ਜਦ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਧੂ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋਣ ਦਿਓ।
ਜੀਵੋ ਹਿ ਪੁਰੁषੋ ਜਾਤਃ ਪੌਰੁषੇਣ ਸ ਯਦ੍ ਯਥਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਤਸ੍ਯ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੀਵ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਾਦ੍ ऋਤੇ ਪੁਤ੍ਰ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਪਰਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਭੋਗੇष੍ਵ੍ ਅਰਤਿਮ੍ ਆਹਰੇਤ੍
ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉੱਚੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
ਨ ਭੋਗੇष੍ਵ੍ ਅਰਤਿਰ੍ ਯਾਵਜ੍ ਜਾਤੇਹ ਜਯਦਾਯਿਨੀ । ਨ ਪਰਾ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਸ੍ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਭਵਨਾਸ਼ਿਨੀ
ਜਦ ਤਕ ਇੱਥੇ ਰਸਾਂ ਵਿਚ ਉਬਲਾਵ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜੋ ਜਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦੀ, ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਵਿषਯੇषੁ ਰਤਿਰ੍ ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਸਮ੍ਮੋਹਕਾਰਿਣੀ । ਤਾਵਦ੍ ਭਵਦਸ਼ਾਦੋਲਾਵਿਲੋਲਾਨ੍ਦੋਲਨਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦ ਤਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਝੂਲੇ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਨਾ ਪੁਤ੍ਰ ਨ ਕਦਾਚਨ ਦੁਃਖਦਾ । ਭੋਗਭੋਗਿਭਰਪ੍ਰੋਤ੍ਥਾ ਕਦਾਸ਼ਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਪੁੱਤਰ, ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਸਾਂ ਤੇ ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਭੋਗੇष੍ਵ੍ ਅਰਤਿਰ੍ ਏषਾਨ੍ਤਃ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਾਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਜੀਵਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਜੀਵਿਤਦਾਯਿਨੀ
ਹੇ ਸਭ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਉਬਲਾਵ, ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਲੋਕਯਤਃ ਫਲਿਤਂ ਫਲਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਜੀਵਸ੍ਯ ਭੋਗੇष੍ਵ੍ ਅਰਤਿਸ਼੍ ਸ਼ਰਦੀਵ ਮਹਾਲਤਾ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁਚੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮਤਾ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਬੇਲ ਫਲਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਵਲੋਕਨੇਨੈषਾ ਵਿषਯਾਰਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਮੇ । ਹृਦਯੇ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਜਕੋਟਰੇ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉੱਚੀ ਉਪਰਾਮਤਾ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਟਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਲਕਸ਼ਮੀ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਿਕਾषੇਣ ਵਿਚਾਰੇਣਾਤਿਚਾਰੁਣਾ । ਦੇਵਮ੍ ਆਲੋਕਯੇਦ੍ ਭੋਗਾਦ੍ ਰਤਿਂ ਚਾਪਹਰੇਤ੍ ਸਮਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਟਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਭੋਗੈਰ੍ ਦ੍ਵੌ ਭਾਗੌ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣੈਕਂ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍ । ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਯਾ ਚੈਕਮ੍ ਅਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸਤ੍ਕ੍ਰਮੇ
ਮਨ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਭਾਗਂ ਭੋਗੈਃ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍ । ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਯਾ ਭਾਗਂ ਭਾਗਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਚਿਨ੍ਤਯਾ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮ੍ ਅਨੁਯਾਤਸ੍ਯ ਪੂਰਯੇਚ੍ ਚੇਤਸੋ ऽਨ੍ਵਹਮ੍ । ਦ੍ਵੌ ਭਾਗੌ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੈਰਾਗ੍ਯੈਰ੍ ਦ੍ਵੌ ਧ੍ਯਾਨਗੁਰੁਪੂਜਨੈਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ।
ਸਾਧੁਤਾਮ੍ ਆਗਤੋ ਜੀਵੋ ਯੋਗ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਨਕਥਾਕ੍ਰਮੇ । ਨਿਰ੍ਮਲਾਕृਤਿਰ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਪਟ ਉਤ੍ਤਮਰਞ੍ਜਨਾਮ੍
ਜੋ ਜੀਵ ਚੰਗੀਤਾ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ; ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਰੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਰੰਗ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਨੈਸ਼੍ ਸ਼ਨੈਰ੍ ਲਾਲਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ ਪਾਵਨੋਕ੍ਤਿਭਿਃ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਪਰਿਣਾਮੇਨ ਪਾਲਯੇਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਬਾਲਕਮ੍
ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਸਮਝ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਬਦਲਾਵ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪਰੇ ਪਰਿਣਤਂ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸ਼ਿਥਿਲੀਭੂਤਦੁਰ੍ਗ੍ਰਹਮ੍ । ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਭਿਨ੍ਨਸ੍ਫਟਿਕਵਚ੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਂ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲਾਲਚ ਢਿੱਲੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨ ਚੰਨਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਫੈਦ ਕੱਚ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਪਰਯਾ ऋਜ੍ਵ੍ਯਾ ਭੋਗਾਨਾਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਚ । ਸਮਮ੍ ਏਵਾਥ ਦੇਹਸ੍ਯ ਰੂਪਮ੍ ਆਸ਼੍ਵ੍ ਅਵਲੋਕਯੇਤ੍
ਉੱਚੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਭੋਗ ਹੋਣ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਿਚਾਰਵਸ਼ਤਸ੍ ਸਮਮ੍ ਏਵ ਸਦਾ ਸੁਤ । ਆਤ੍ਮਾਵਲੋਕਨਂ ਤृष੍ਣਾਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਚ ਸਮਾਹਰੇਤ੍
ਪੁੱਤਰ, ਸਮਝ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਟੋਹ ਲੈਣੀ ਤੇ ਲਾਲਚ ਛੱਡਣੀ, ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਪਰੇ ਦृष੍ਟੇ ਵਿਤृष੍ਣਤ੍ਵਂ ਤृष੍ਣਾਨਾਸ਼ੇ ਚ ਦृਕ੍ ਪਰਾ । ਏਤੇ ਮਿਥੋ ਧृਤੇ ਦृष੍ਟੀ ਨੌਨਾਵਿਕਦਸ਼ੇ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੋਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਲਾਲਚ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਅਵ ਤੇ ਮੱਲਾਹ ਵਾਂਗ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭੋਗਪੂਗੇ ਗਤਸ੍ਵਾਦੇ ਦृष੍ਟੇ ਦੇਵੇ ਪਰਾਪਰੇ । ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਨਨ੍ਤੋਦੇਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੁਚੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਚਾ, ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਅਨੰਤ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਆਰਾਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਰਾਯ ਫਲਿਤਾਨਨ੍ਦਮ੍ ਅਨਨ੍ਤੋਦੇਤਿ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ । ਨ ਕਦਾਚਨ ਜੀਵਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਸ਼੍ਰਮਣਾਦ੍ ऋਤੇ
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਨੰਦ ਦਾ ਫਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
ਨ ਤਪੋਭਿਰ੍ ਨ ਦਾਨੇਨ ਨ ਤੀਰ੍ਥੈਰ੍ ਅਪਿ ਜਾਯਤੇ । ਭੋਗੇषੁ ਵਿਰਤਿਰ੍ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਲੋਕਨਾਦ੍ ऋਤੇ
ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਨਾ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।