ਯਦ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਕਰੋਮਿ ਤਦ੍ ਇਮਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਤ੍ਯਜਾਮਿ ਦੇਹਨਾਮਾਨਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਮ੍ ਅਸ਼ੇषਤਃ
ਜੇ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਜਾਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭੇਨ ਮਹਤਾ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਸੁਤਰੁਰ੍ ਯਥਾ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਤਥੈਵ ਕਿਲ ਧਾਰ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦੇਹਃ ਕਿਲਾਵਸ਼੍ਯਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਮੂਲੇ ਕ੍ਰਕਚਸਂਲੂਨੇ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਇਵ ਪਾਦਪਃ
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਜਦੋਂ ਜੜ੍ਹੀ ਕਰਤ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜਾਮ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਜੀਵਾਮਿ ਚ ਕਥਂ ਮੁਨੇ । ਏਕਮ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਮੁਨਿ ਜੀ, ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਜੀਉਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰੋ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗੋ ਰਾਮ ਰਾਜੀਵਲੋਚਨ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਧ੍ਯੇਯੋ ਨੇਯਸ਼੍ ਚ ਨਾਮਤਃ
ਹਰ ਥਾਂ, ਰਾਜੀਵ-ਨੈਣ ਰਾਮਾ, ਵਾਸਨਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਹੈ: ਇਕ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਮਝਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਜੋ ਅਮਲ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਏषਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਏਤੇ ਚ ਮਮ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਨਾਹਮ੍ ਏਭਿਰ੍ ਵਿਨਾ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨ ਮਯੈਤੇ ਵਿਨਾ ਕਿਲ
ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਾਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ । ਨਾਹਂ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨ ਮੇ ਪਦਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤੇ
ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਤੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਲੀਲਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਯੋ ਨੂਨਂ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗੋ ਧ੍ਯੇਯੋ ਨਾਮ ਸ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਿਕਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਜਹਾਤਿ ਨਿਰ੍ਮਨਾ ਦੇਹਂ ਸ ਨੇਯੋ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਯੀਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਸਨਾਂ ਲੀਲਯੈਵ ਯਃ । ਤਿष੍ਠਤਿ ਧ੍ਯੇਯਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਮੂਲਕਲਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਨਾਂ ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਃ । ਨੇਯਤ੍ਯਾਗਮਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਜੇਹੜਾ ਸਾਰੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਤਿਆਗ ਯੋਗ ਸਮਝੋ।
ਧ੍ਯੇਯਂ ਤਂ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਲੀਲਯਾ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ ਸੁਜਨਾ ਜਨਕਾ ਇਵ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬੜੀ ਸੁਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨੇਯਂ ਤੁ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗਂ ਕृਤ੍ਵੋਪਸ਼ਮਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਪਰਾਪਰੇ
ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਤੀਤ। ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਤੌ ਰਾਘਵ ਤ੍ਯਾਗੌ ਸਮੌ ਮੁਕ੍ਤਪਦਸ੍ਥਿਤੌ । ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਂ ਯਾਤੌ ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਵ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰੌ
ਰਾਘਵ ਜੀ, ਇਹ ਦੋ ਤਿਆਗ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ—ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਕ੍ਤਾਵ੍ ਉਤ੍ਤਮਵਿਸ਼੍ਵਾਸੇ ਕੇਵਲਂ ਵਿਮਲੇ ऽਨਘ । ਏਕਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਦੇਹਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਦੇਹਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਪਰਃ
ਮੁਕਤੀ ਵਾਸਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਰੌਸ਼ਨ ਦੇਹ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਕੂਨ ਵਾਲੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ ਸਦੇਹੋ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਪਗਤਜ੍ਵਰਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਦੇਹੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ऽਨ੍ਯੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ऽਨੇਯਵਾਸਨਃ
ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਹਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ, ਜਦ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਆਪਤਤ੍ਸੁ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸੁਖਦੁਃਖੇष੍ਵ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍ । ਨ ਹृष੍ਯਤਿ ਗ੍ਲਾਯਤਿ ਵਾ ਯਸ੍ ਸ ਮੁਕ੍ਤ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਆਉਣ ਤੇ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਦਾਸ, ਉਹ ਇਥੇ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤੇ ਨ ਸ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਸ੍ਤੁਦृष੍ਟਿषੁ । ਸੁषੁਪ੍ਤਵਦ੍ ਯਸ਼੍ ਚਲਤਿ ਸ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੀਦੇ ਤੇ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਕਲਨੇ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਇਹੇਤਿ ਚ । ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਮ੍ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਮੇਰਾ-ਤੇ-ਮੈਂ-ਇਹ ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਭਯਕ੍ਰੋਧਕਾਮਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਨ ਪਰਾਮृਸ਼੍ਯਤੇ ਯੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ, ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਇੱਛਾ, ਕੰਜੂਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਵਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤਭਾਵਵृਤ੍ਤਿਨਾ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਦਾ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਯੇਨ ਚੇਤਸਾ । ਕਲਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਿਧੁਰ੍ ਇਵ ਯਸ੍ ਸਦਾ ਮੁਦਾ ਨਿषੇਵ੍ਯਤੇ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤੀਹ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗਈਆਂ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾ ਯੇ ਰਾਮ ਤੇ ਗਿਰਾਮ੍ ਇਹ ਗੋਚਰੇ । ਨੈਵ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਇਮਾਞ੍ ਸ਼ृਣੁ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਕृਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਯਯਾਰਞ੍ਜਿਤਯਾਚ੍ਛਯਾ । ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਤृष੍ਣਯੇਮਾਨਿ ਤਾਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤਾਂ ਵਿਦੁਃ
ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੰਮ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ ਤृष੍ਣਯਾ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਬਦ੍ਧਭਾਵਯਾ । ਤਂ ਬਨ੍ਧਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਆਚਾਰ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਸਾਰਨਿਗਡਂ ਦृਢਮ੍
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬੰਧਨ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੰਜੀਰ ਹੈ।
ਨੂਨਮ੍ ਉਜ੍ਝਿਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾ ਹृਦਿ ਬਾਹ੍ਯੇ ਵਿਹਾਰਿਣੀ । ਵਾਸਨਾ ਯੋਦਿਤਾ ਸੇਹ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਿਣੀ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦਬੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਵ੍ਯਸਨੋਚ੍ਛੂਨਾ ਤृष੍ਣਾ ਬਦ੍ਧੇਤਿ ਰਾਘਵ । ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਵ੍ਯਸਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਤृष੍ਣਾ ਮੁਕ੍ਤੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੁ ਤृष੍ਣਾਯਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਚ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ । ਨਿਰ੍ਦੁਃਖਤਾ ਨਿष੍ਕਲਤਾ ਸਾ ਮੁਕ੍ਤੈਵ ਬੁਧੈਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯੈषਾ ਰਾਘਵ ਭਾਵਨਾ । ਤਾਂ ਤृष੍ਣਾਂ ਸ਼ृਙ੍ਖਲਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕਲਨਾਂ ਚ ਮਹਾਮਤੇ
ਰਾਘਵ, ਅੰਦਰੋਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝੋ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ।
ਤਾਮ੍ ਏਤਾਂ ਸਰ੍ਵਭਾਵੇषੁ ਸਤ੍ਸ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਸੁ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪਰਮੋਦਾਰਂ ਪਦਮ੍ ਏਤਿ ਮਹਾਮਨਾਃ
ਜੋ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।