ਤृष੍ਣਯਾਸ਼ਯਕੌਸ਼ਿਕ੍ਯਾ ਹृਦ੍ਯ੍ ਅਮਙ੍ਗਲਭੂਤਯਾ । ਰੂਢਯਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਏष ਵਿष੍ਣੁਰ੍ ਵਾਮਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਚਾਹ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਯਾਚਿਦ੍ ਏਵ ਦੈਵਿਕ੍ਯਾ ਹृਦਿ ਗ੍ਰਥਿਤਯਾਨਯਾ । ਤृष੍ਣਯਾ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਰਜ੍ਜ੍ਵੇਵਾਰ੍ਕੋ ऽਨ੍ਵਹਂ ਕਿਲ
ਕਿਸੇ ਅਸਮਾਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜਦ ਪਿਆਸ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾੰ ਸੂਰਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਮਯਾਕਾਰਾਂ ਕਾਰਾਂ ਜਗਤਿ ਜੀਵਤਃ । ਤृष੍ਣਾਂ ਪਰਿਹਰ ਕ੍ਰੂਰਾਮ੍ ਉਰਗੀਮ੍ ਇਵ ਦੂਰਤਃ
ਇਸ残ੀ ਪਿਆਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਯਾ ਪਵਨਾ ਵਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ੈਲਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤृष੍ਣਯਾ । ਤृष੍ਣਯੈਵ ਧਰਾ ਧਾਤ੍ਰੀ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਤृष੍ਣਯਾ ਵृਤਮ੍
ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਾੜ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੈਵ ਲੋਕਯਾਤ੍ਰੇਯਂ ਪ੍ਰੋਤਾ ਤृष੍ਣਾਵਰਤ੍ਰਯਾ । ਰਜ੍ਜੁਬਦ੍ਧਾ ਵਿਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤृष੍ਣਾਬਦ੍ਧਾ ਨ ਕੇਚਨ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪਿਆਸ ਦੀ ਡੋਰੀ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜੋ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ ਉਹ ਛੁਟ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਰਾਘਵ ਤृष੍ਣਾਂ ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਯਜ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਰ੍ਜਨਾਤ੍ । ਮਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਣੀਤਮ੍ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਮਨ ਦੇ ਵਹਿਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ। ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਹਿਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਯਂ ਨਾਮਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਾਵਦ੍ ਆਸ਼ਯੇ । ਮਾ ਦੁਰਾਸ਼ਾਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯ ਤਮੋਮਯੀਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।' ਹੇ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੋਖਲੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨਾ ਬਣਾਵੀਂ ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।
ਏਤਾਂ ਦੁਃਖਪ੍ਰਸਵਿਨੀਮ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਾਮ੍ । ਨ ਭਾਵਯਸਿ ਚੇਦ੍ ਰਾਮ ਤਦ੍ ਬਹੁਜ੍ਞੇषੁ ਗਣ੍ਯਸੇ
ਹੇ ਰਾਮ, ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਨਾਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਮਯੀਮ੍ ਅਪੁਣ੍ਯਾਂ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭਾਵਸ਼ਲਾਕਯੈਵ । ਸ੍ਵਭਾਵਨਾਂ ਭਵ੍ਯ ਭਵਾਨ੍ਤਭੂਮੌ ਭਵਾਭਿਭੂਤਾਖਿਲਭੀਤਿਭੂਤਿਃ
ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਅਪਵਿਤ੍ਰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਚੀ ਸਮਝ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਅਤਿਗਮ੍ਭੀਰਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤੁ ਭਗਵਨ੍ ਵਚਨਂ ਤਵ । ਯਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਤृष੍ਣੇ ਤ੍ਵਂ ਮਾ ਗृਹਾਣੇਤਿ ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਮਾਮ੍
ਪੂਜਨਯੋਗ ਜੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਬਚਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਨਾ ਵਾਪਰਾਂ।
ਯਦ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਕਰੋਮਿ ਤਦ੍ ਇਮਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਤ੍ਯਜਾਮਿ ਦੇਹਨਾਮਾਨਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਮ੍ ਅਸ਼ੇषਤਃ
ਜੇ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਜਾਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭੇਨ ਮਹਤਾ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਸੁਤਰੁਰ੍ ਯਥਾ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਤਥੈਵ ਕਿਲ ਧਾਰ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦੇਹਃ ਕਿਲਾਵਸ਼੍ਯਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਮੂਲੇ ਕ੍ਰਕਚਸਂਲੂਨੇ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਇਵ ਪਾਦਪਃ
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਜਦੋਂ ਜੜ੍ਹੀ ਕਰਤ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜਾਮ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਜੀਵਾਮਿ ਚ ਕਥਂ ਮੁਨੇ । ਏਕਮ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਮੁਨਿ ਜੀ, ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਜੀਉਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰੋ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗੋ ਰਾਮ ਰਾਜੀਵਲੋਚਨ । ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਧ੍ਯੇਯੋ ਨੇਯਸ਼੍ ਚ ਨਾਮਤਃ
ਹਰ ਥਾਂ, ਰਾਜੀਵ-ਨੈਣ ਰਾਮਾ, ਵਾਸਨਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਹੈ: ਇਕ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਮਝਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਜੋ ਅਮਲ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਏषਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਏਤੇ ਚ ਮਮ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਨਾਹਮ੍ ਏਭਿਰ੍ ਵਿਨਾ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨ ਮਯੈਤੇ ਵਿਨਾ ਕਿਲ
ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਾਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ । ਨਾਹਂ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨ ਮੇ ਪਦਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤੇ
ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਤੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਲੀਲਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਯੋ ਨੂਨਂ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗੋ ਧ੍ਯੇਯੋ ਨਾਮ ਸ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਿਕਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਜਹਾਤਿ ਨਿਰ੍ਮਨਾ ਦੇਹਂ ਸ ਨੇਯੋ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਯੀਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਸਨਾਂ ਲੀਲਯੈਵ ਯਃ । ਤਿष੍ਠਤਿ ਧ੍ਯੇਯਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਮੂਲਕਲਨਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਨਾਂ ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਃ । ਨੇਯਤ੍ਯਾਗਮਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਜੇਹੜਾ ਸਾਰੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਤਿਆਗ ਯੋਗ ਸਮਝੋ।
ਧ੍ਯੇਯਂ ਤਂ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਲੀਲਯਾ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ ਸੁਜਨਾ ਜਨਕਾ ਇਵ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬੜੀ ਸੁਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨੇਯਂ ਤੁ ਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗਂ ਕृਤ੍ਵੋਪਸ਼ਮਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਪਰਾਪਰੇ
ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਤੀਤ। ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਤੌ ਰਾਘਵ ਤ੍ਯਾਗੌ ਸਮੌ ਮੁਕ੍ਤਪਦਸ੍ਥਿਤੌ । ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਂ ਯਾਤੌ ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਵ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰੌ
ਰਾਘਵ ਜੀ, ਇਹ ਦੋ ਤਿਆਗ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ—ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਕ੍ਤਾਵ੍ ਉਤ੍ਤਮਵਿਸ਼੍ਵਾਸੇ ਕੇਵਲਂ ਵਿਮਲੇ ऽਨਘ । ਏਕਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਦੇਹਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਦੇਹਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਪਰਃ
ਮੁਕਤੀ ਵਾਸਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਰੌਸ਼ਨ ਦੇਹ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਕੂਨ ਵਾਲੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ ਸਦੇਹੋ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਪਗਤਜ੍ਵਰਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਦੇਹੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ऽਨ੍ਯੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ऽਨੇਯਵਾਸਨਃ
ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਹਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ, ਜਦ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਆਪਤਤ੍ਸੁ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸੁਖਦੁਃਖੇष੍ਵ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍ । ਨ ਹृष੍ਯਤਿ ਗ੍ਲਾਯਤਿ ਵਾ ਯਸ੍ ਸ ਮੁਕ੍ਤ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਆਉਣ ਤੇ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਦਾਸ, ਉਹ ਇਥੇ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤੇ ਨ ਸ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਸ੍ਤੁਦृष੍ਟਿषੁ । ਸੁषੁਪ੍ਤਵਦ੍ ਯਸ਼੍ ਚਲਤਿ ਸ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੀਦੇ ਤੇ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਕਲਨੇ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਇਹੇਤਿ ਚ । ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਮ੍ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਮੇਰਾ-ਤੇ-ਮੈਂ-ਇਹ ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਭਯਕ੍ਰੋਧਕਾਮਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਨ ਪਰਾਮृਸ਼੍ਯਤੇ ਯੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ, ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਇੱਛਾ, ਕੰਜੂਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।