ਅਨਾਰਤਮृਤਾਵ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਨਾਰਤਸਮੁਦ੍ਭਵੇ । ਸਂਸਾਰਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇ ਯੁਕ੍ਤਾ ਨ ਤੁष੍ਟਿਰ੍ ਨ ਚ ਦੁਃਖਿਤਾ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਪਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਤੋਖ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ।
ਪਙ੍ਕ੍ਤਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਵਮ੍ ਏਵੇਮਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਣਗਣੈਸ੍ ਸਹ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਰਿਸਮ੍ਭਵਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਗਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੇਅੰਤ ਜੀਵ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਃ ਕੁਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਦਯਾਵਾਨ੍ ਦੁਃਖਮਾਰ੍ਜਨੇ । ਸ ਹਸ੍ਤਚ੍ਛਤ੍ਤ੍ਰਨਿਰ੍ਮृष੍ਟਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਃ ਖੇਦਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਲਤ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥੀ ਛਤਰੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਲੇਸ਼ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸਮਧਰ੍ਮਾਣ ਉਪਦੇਸ਼੍ਯਾ ਨਰਾ ਭੁਵਿ । ਕਥਾਪ੍ਰਕਥਨੇਨਾਰ੍ਥਃ ਕਸ੍ ਸ੍ਥਾਣੁਵਿਕਟੇ ਵਨੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੜੇ ਅਡੋਲ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਕਿਂ ਕਿਲੋਤ੍ਫਾਲਮਨਸਾਂ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਣਮ੍ । ਕृष੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਸ਼ਵੋ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾ ਮਨਸਾ ਮੂਢਚੇਤਸਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਮੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਰਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਨਾਂ ਸ੍ਵਾਸ਼ਾਂਸ਼ਰਚਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਮੂਰ੍ਖਾਣਾਮ੍ ਆਪਦਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਰੁਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਪਲਾ ਅਪਿ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਪੱਥਰ ਵੀ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਿਰ੍ਜਿਤਾਤ੍ਮਚਿਤ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾ ਦੁਃਖਰਾਸ਼ਯਃ । ਤਨ੍ਮਾਰ੍ਜਨੇ ਕृਤਪ੍ਰਜ੍ਞੋ ਨਾਤਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।
ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤਾਤ੍ਮਚਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਦੁਃਖਾਨਿ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸੁਨਿਵਾਰ੍ਯਾਣਿ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤਾਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰੇ।
ਮਨੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਮਾ ਮੁਧੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯ । ਅਨੇਨ ਕਲ੍ਪਿਤੇਨ ਤ੍ਵਂ ਵੇਤਾਲੇਨੇਵ ਹਨ੍ਯਸੇ
ਮਨ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਧੋਖਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਸ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਐਸਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਤੈਨੂੰ ਵੱਜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਯਾਵਦ੍ ਵਿਸ੍ਮृਤਵਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮੂਢੋ ऽਭਵਦ੍ ਭਵਾਨ੍ । ਤਾਵਤ੍ ਤਵ ਮਨੋਵ੍ਯਾਲੋ ਬਭੂਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤਸ੍ ਤਤਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੂਰਖ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਦਾ ਸੱਪ ਉੱਭਰ ਆਇਆ ਤੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।
ਇਦਾਨੀਂ ਭਵਤਾ ਜ੍ਞਾਤਂ ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਅਰਿਨ੍ਦਮ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਵਰ੍ਧਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਪਰਿਤ੍ਯਜ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ। ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦੇ।
ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਸੀਦਂ ਚੇਤ੍ ਤਤ੍ ਸਚਿਤ੍ਤੋ ऽਸਿ ਬਨ੍ਧਵਾਨ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜਸੀਦਂ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਅਚਿਤ੍ਤੋ ऽਸਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਵਾਨ੍
ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਉਹ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।
ਅਯਂ ਗੁਣਸਮਾਹਾਰੋ ਬਨ੍ਧਾਯੈਵ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਏਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਸਿਰਫ ਬੰਧਨ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਕਰ।
ਨਾਹਂ ਨੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਧ੍ਯਾਯਂਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਚਲਾਚਲਃ । ਅਨਨ੍ਤਾਕਾਸ਼ਸਙ੍ਕਾਸ਼ਹृਦਯੋ ਹृਦਯੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਤੂੰ 'ਨਾ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ' ਸੋਚ ਕੇ, ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ। ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਅਨੰਤ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ਜਗਤਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਭਾਗਕਲਨਾਮਲਮ੍ । ਰਾਮ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ੇषਸ੍ਥਸ੍ ਸੁਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਆਪਣੇ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਇਹ ਦਵੈਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ਜਗਤਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਦਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ । ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਖ੍ਯੇ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭਾਵਯਨ੍ ਭਵ
ਆਪਣੇ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਜੋਂ ਸੋਚੋ।
ਸ੍ਵਾਦ੍ਯਸ੍ਵਾਦਕਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਯਸ੍ਵਾਦਕਮਧ੍ਯਗਮ੍ । ਸ੍ਵਦਨਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯੋ ਭਵ
ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਆਤਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਤਮ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਹੋ ਜਾ।
ਰਾਮਾਨੁਭਵਨੀਯਸ੍ਯ ਤਥਾਨੁਭਵਿਤੁਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਂ ਮਧ੍ਯਮ੍ ਅਦ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ; ਅੱਜ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕ ਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ।
ਭਵਭਾਵਨਯਾ ਹੀਨਂ ਭਾਵਾਭਾਵਦਸ਼ੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਭਾਵਯਿਤ੍ਵੈਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਸਂਸ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਭਵ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਨਾਸਤਿਤਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾ।
ਆਤ੍ਮਸਤ੍ਤਾਂ ਤ੍ਯਜਨ੍ਨ੍ ਏਨਾਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਭਾਵਯਸਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਯਦਾ ਰਾਮ ਤਦਾ ਯਾਸਿ ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍ ਅਤਿਦੁਃਖਦਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ, ਰਾਮਾ, ਤਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤਾਸ਼ृਙ੍ਖਲਾਮ੍ ਏਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਜ੍ਞਾਨਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ । ਬਲਾਚ੍ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਿਂਹਂ ਵਿਮੋਚਯ
ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦੇ, ਮਹਾਬਲੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਦਸ਼ਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚੇਤ੍ਯਂ ਪਰਿਪਤਨ੍ ਮਲਮ੍ । ਯਦਾ ਗਚ੍ਛਸਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਸੇ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਸਤੂਵਾਦੀ ਗੰਦ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦੋਂ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਉਸ ਵਸਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਸਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਸਂਵਿਦਾ । ਮਨਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਿ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤਯਾ ਤਯਾ
ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਨ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਹ ਹਾਲਤ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਵਿਦੋਦਯੇ । ਕ੍ਵ ਚੇਤ੍ਤਾ ਕ੍ਵ ਚ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਿਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤਨਂ ਚ ਕਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੋਚ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਵਸਤੂ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਅਹਮ੍ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਜੀਵੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਕਂ ਵਿਦੁਃ । ਅਨੇਨੇਦਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਦੁਃਖਂ ਰਾਘਵ ਤਨ੍ਯਤੇ
ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਹਾਂ', 'ਮੈਂ ਜੀਵ ਹਾਂ'; ਇਸੀ ਕਾਰਨ, ਰਾਘਵ, ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਹਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਜੀਵਾਖ੍ਯਾਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਸ੍ ਸਨ੍ਤੀਤਰਾਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਮਃ ਪਰਮਂ ਸੁਖਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਜੀਵ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲੀਅਤ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਜਾਤੇ ਰਾਘਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ । ਅਸਤ੍ਤਾ ਚੇਤਸੋ ਜਾਤਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਮਨਸ੍ ਸੁਗਲਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸੂਰ੍ਯਭਾਸਾ ਤਮੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੈ', ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਉਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਸਰ੍ਪਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੋ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਨ੍ ਮਹਦ੍ ਭਯਮ੍ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਉਤ੍ਸਾਰਿਤੇ ਯੋਗਾਦ੍ ਭਯਸ੍ਯਾਵਸਰਃ ਕੁਤਃ
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਦਾ ਸੱਪ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇ, ਵੱਡਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਹ ਸੱਪ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਡਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਵੇਤਾਲੋ ਭਵਤਾਨਘ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਸਭਂ ਵਿਨਿਪਾਤ੍ਯਤਾਮ੍
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਜੋ ਕੇਵਲ ਭਟਕਾਵੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।