ਜਡੇਨ ਮੂਕੇਨਾਨ੍ਧੇਨ ਨਿਹਤੋ ਮਨਸਾਪਿ ਯਃ । ਮਨ੍ਯੇ ਸ ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੂਢਃ ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਮਰੀਚਿਭਿਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਸੁਸਤ, ਗੂੰਗੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਮੂਰਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ਹਿ ਯਸ਼੍ ਸ਼ੂਰੋ ਲੋਕਸ੍ ਤੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤੋ ਮੁਗ੍ਧਤੋਦਿਤਾ
ਜੋ ਵਜਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭੁੱਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਿਤਂ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਅਨ੍ਵਿष੍ਟਮ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਦृष੍ਟਂ ਕਾ ਤਸ੍ਯ ਕਿਲ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
ਜੋ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹੀ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉਹ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਤਾਕਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਹੋ ਨੁ ਖਲੁ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮਾਯਾਮਯਵਿਧਾਯਿਨੀ । ਚੇਤਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਲੋਲੇਨ ਲੋਕੋ ਯਦ੍ ਅਭਿਭੂਯਤੇ
ਅਹਾ, ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ ਇਹ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਮਾਯਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਪਦਾਂ ਨਿष੍ਠਾ ਕਾ ਹਿ ਨਾਪਦ੍ ਅਜਾਨਤਃ । ਪਸ਼੍ਯ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਾਦ੍ ਇਯਂ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਅਜਾਤੇਨੈਵ ਜਨ੍ਯਤੇ
ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਵੇਖੋ, ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਅਜੋਣੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾ ਕष੍ਟਮ੍ ਅਤਿਮੁਗ੍ਧੇਯਂ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਵਸ਼ਂ ਗਤਾ । ਅਸਤੈਵ ਯਦ੍ ਏਤੇਨ ਜੀਵੇਨਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਤਾਪ੍ਯਤੇ
ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਜੀਵ ਵੀ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪੀੜਾ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਯੇ ਮੂਰ੍ਖਮਯੀ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਇਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਪੇਲਵਾ । ਤਰਙ੍ਗਾਸਿਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਕਣਸ਼ਃ ਪਰਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨੀਲਾਬ੍ਜਨਾਲਪਾਤੇਨ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੇਵ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦੋਰ੍ ਆਭੋਗਪੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਮੁਹ੍ਯਤੇ
ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯੰਤਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਿਪੁਭਿਰ੍ ਨਯਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ ਦृष੍ਟਿਸੂਤ੍ਰੈਰ੍ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕृਤਯਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨਯਾ ਪਰਿਭੂਯਤੇ
ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸ਼ੂਰਾ ਫੌਜ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਿਲੇਯਂ ਮਨਸਾ ਨ ਸ੍ਥਿਤੇਨੈਵ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਕਲ੍ਪਿਤੇਨ ਮੁਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕृਪਣੇਨ ਵਿਹਨ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਝੂਠੇ, ਕਲਪਿਤ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਮਨ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਖਲੋਕਮਯੀ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਮਨ ਏਵਾਸਦੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਨ ਵਸ਼ੀਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸਾ ਰਾਮੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਰਾਮਾ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ।
ਅਭਿਜਾਤਸ੍ਵਰੂਪੈषਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਕ੍ਸ਼ੋਦੇषੁ ਨ ਕ੍ਸ਼ਮਾ । ਨੋਪਦੇਸ਼ਗਿਰਾਂ ਯੋਗ੍ਯਾ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਲਹਿਰਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
ਬਿਭੇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਹਿ ਵੀਣਾਯਾਸ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਗੁਣਤਨੁਧ੍ਵਨੇਃ । ਬਨ੍ਧੋਰ੍ ਅਪਿ ਸਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਬਿਭੇਤਿ ਵਦਨਦ੍ਯੁਤੇਃ
ਇਹ ਮਨ ਤਾਂ ਵੀਣਾ ਦੀ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਹੌਲੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਏ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਡਰਦਾ ਹੈ।
ਹਸਤੋ ऽਪਿ ਜਨਾਦ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭੀਤਭੀਤਾ ਪਲਾਯਤੇ । ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਮਨਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾ ਕਿਲੈषਾ ਵਿਵਸ਼ੀਕृਤਾ
ਡਰ ਕੇ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਇਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਲਵਵਿਵਸ਼ਾ ਦ੍ਵਿषੇਵ ਤਪ੍ਤਾ ਹृਦਯਗਤੇਨ ਨਿਜੇਨ ਚੇਤਸੈਵ । ਵਿਧੁਰਿਤਧਿषਣਾ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਵਿਤਥਂ ਪਰਿਮੋਹਿਤਾ ਮੁਧੈਵ
ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਛਾਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਸਾਰਕਲ੍ਲੋਲੇषੂਹ੍ਯਮਾਨਯਾ । ਮਨ ਏਵ ਨ ਮੂਕਂ ਸ੍ਵਂ ਯਯਾ ਜਨਤਯਾ ਜਿਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਆਤ੍ਮਲਾਭਮਯੋਦਾਰਫਲਾਭਿਰ੍ ਇਹ ਸਾ ਮਯਾ । ਵਿਚਾਰੋਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਏਤਾਭਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ, ਖੋਜ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਫਲ, ਜੋ ਆਤਮਕ ਖਜਾਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ।
ਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਧਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਕਃ ਖਲੁ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਮਞ੍ਜਰੀਚਿਤ੍ਰਂ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਕਾਨਨਮ੍
ਜੋ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮੂਰਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕਃ ਕੁष੍ਠਘਰ੍ਘਰਘ੍ਰਾਣਂ ਨਾਨਾਮੋਦਵਿਚਾਰਣੇ । ਮੂਰ੍ਖਮ੍ ਆਤ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ੇ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ऽਮਤਿਃ
ਜਿਸਦਾ ਨੱਕ ਕੋੜ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸੁਗੰਧ ਪਛਾਣਣ 'ਤੇ ਕੌਣ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗਾ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਮੂਰਖ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਕੌਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ?
ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਮਤ੍ਤਂ ਮਦਿਰਾਘੂਰ੍ਣਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਧਰ੍ਮਨਿਰ੍ਣਯਸਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵੇ ਕਃ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਧੀਃ
ਜਿਸਦੇ ਇੰਦਰੇ ਉਲਟ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ?
ਕਸ਼੍ ਸ਼ਵਂ ਵਾ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਸ੍ਥਂ ਸਮੁਪਾਯਕਥਾਂ ਸ਼ਠਃ । ਪਰਿਪृਚ੍ਛਤਿ ਸਨ੍ਦੇਹੇ ਕਸ਼੍ ਚ ਮੂਰ੍ਖਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਵੈ
ਕੌਣ ਚਲਾਕੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਹੱਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
ਯੇਨਾਸ਼ਯਬਿਲਸ੍ਥੋ ਹਿ ਮੂਕੋ ऽਨ੍ਧੋ ऽਪਿ ਨ ਨਿਰ੍ਜਿਤਃ । ਮਨੋਵ੍ਯਾਲਸ੍ ਸ ਦੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕਥਂ ਨਾਮੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦਾ ਸੱਪ ਨਾਂ ਗੂੰਗਾ, ਨਾਂ ਅੰਨਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਿਤਮ੍ ਏਵ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਸ੍ਤੁਤੋ ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਨਿਕਟਾਤ੍ ਸਾ ਚਿਰਾਸ੍ਤੈਵ ਯਾ ਸ਼ਿਲਾ ਨੈਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਮਨੋ ਨ ਵਿਜਿਤਂ ਰਾਮ ਯੇਨਾਸਦ੍ ਅਪਿ ਦੁਰ੍ਧਿਯਾ । ਤੇਨਾਗ੍ਰਸ੍ਤਵਿषੇਣੈਵ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਵਿषਮੂਰ੍ਛਯਾ
ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੱਤ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਦੈਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇषੁ ਮਨੋ ਨਾਮ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ—ਫਿਰ 'ਮਨ' ਕਿਹੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਿਨੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਜ੍ਞਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਨਿਜਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਂ ਕੋ ऽਤ੍ਰ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ
ਜੀਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਹਿਲਦੀ ਤਾਕਤ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ — ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਃ ਕਿਲਾਤ੍ਮਨਃ । ਪृਥਕ੍ਤਾ ਚਾਨ੍ਯਤਾ ਚੇਯਂ ਕੁਤੋ ਨਾਮੇਤਰੋਤ੍ਥਿਤਾ
ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਉਸ ਸਰਵ-ਤਾਕਤਵਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਤੇ ਫਰਕ — ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕਿਂ ਨਾਮ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯੇਨੇਹਾਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਚੈਵਾਸਦ੍ ਏਵ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
ਜੋ 'ਜੀਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਮਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੀ ਜਾਣ; ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੁਃਖਪਰਮ੍ਪਰਾਃ । ਮਤਿਰ੍ ਮੇ ਕਰੁਣਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਰਾਮ ਮੁਗ੍ਧੇਵ ਤਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ।
ਕਃ ਕਿਲਾਤ੍ਰ ਕੁਤਃ ਖੇਦੋ ਯਨ੍ ਮੂਰ੍ਖਃ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ । ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਹਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਕਰਭਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ ਤਥਾ
ਇੱਥੇ ਆਖਰ ਹੈ ਕੌਣ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਤੜਫਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਗਧੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਲਈ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।