ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯੇਨ ਕੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਕਿਲ । ਅਖਣ੍ਡਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਹ ਸਙ੍ਗਰਃ
ਚਿੱਤ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਤਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੋ ऽਭਾਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਵਿਨਾ ਕਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਏਕਤਾਯਾਂ ਕਿਂ ਨਾਮ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਾ ਸੇਨਾ ਹਯਮਾਤਙ੍ਗਸਙ੍ਘਸਙ੍ਘਟ੍ਟਨਂ ਵਿਨਾ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਤੇ ਹਲਚਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਕਿਹੜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਟਕਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੁष੍ਟਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਮ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਏषਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ ਚੇਤਸੋ ਜਾਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਓ ਕੁਰਿਤ ਆਤਮਾ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਹੀ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾ ਮੁਧੈਵਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਮਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਾਨਘ । ਮਨੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮੁਦਿਤਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਓ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਬੇਵਕੂਫੀ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾ ਬਣਾਓ; ਮਨ ਝੂਠੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।
ਮਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯ ਮਹਾਮਤੇ । ਮਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਂ ਨਾਮ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਹ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਓ ਵੱਡੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ; ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਇਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭੂਤਾ ਕਲਨਾਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾ । ਹृਨ੍ਮਰੌ ਤਵ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਨਾਨ੍ ਮੁਨੇ
ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮਨ ਦੀ ਮਿਰਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਓ ਮੁਨੀ।
ਜਡਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਮृਤਂ ਮਨਃ । ਮृਤੇਨ ਮਾਰ੍ਯਤੇ ਲੋਕਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਚਕ੍ਰਿਕਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਸੁਸਤ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਰਿਆ ਹੋਏ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਦੀ ਅਜੀਬ ਚੱਕੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਤ੍ਮਾ ਨ ਦੇਹੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਧਾਰੋ ਨਾਪਿ ਚਾਕਰਃ । ਤੇਨੇਦਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਵਾਗੁਰਾ
ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਪ ਹੈ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਆਧਾਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਫਾਹੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਹੀਨੇਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਮਨਸਾਪਿ ਯਃ । ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਲਦਲਾਘਾਤੈਰ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਦਲਤਿ ਮਸ੍ਤਕਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਕੌਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਚਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਡੇਨ ਮੂਕੇਨਾਨ੍ਧੇਨ ਨਿਹਤੋ ਮਨਸਾਪਿ ਯਃ । ਮਨ੍ਯੇ ਸ ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੂਢਃ ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਮਰੀਚਿਭਿਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਸੁਸਤ, ਗੂੰਗੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਮੂਰਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ਹਿ ਯਸ਼੍ ਸ਼ੂਰੋ ਲੋਕਸ੍ ਤੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤੋ ਮੁਗ੍ਧਤੋਦਿਤਾ
ਜੋ ਵਜਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭੁੱਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਿਤਂ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਅਨ੍ਵਿष੍ਟਮ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਦृष੍ਟਂ ਕਾ ਤਸ੍ਯ ਕਿਲ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
ਜੋ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹੀ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉਹ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਤਾਕਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਹੋ ਨੁ ਖਲੁ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮਾਯਾਮਯਵਿਧਾਯਿਨੀ । ਚੇਤਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਲੋਲੇਨ ਲੋਕੋ ਯਦ੍ ਅਭਿਭੂਯਤੇ
ਅਹਾ, ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ ਇਹ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਮਾਯਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਪਦਾਂ ਨਿष੍ਠਾ ਕਾ ਹਿ ਨਾਪਦ੍ ਅਜਾਨਤਃ । ਪਸ਼੍ਯ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਾਦ੍ ਇਯਂ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਅਜਾਤੇਨੈਵ ਜਨ੍ਯਤੇ
ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਵੇਖੋ, ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਅਜੋਣੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾ ਕष੍ਟਮ੍ ਅਤਿਮੁਗ੍ਧੇਯਂ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਵਸ਼ਂ ਗਤਾ । ਅਸਤੈਵ ਯਦ੍ ਏਤੇਨ ਜੀਵੇਨਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਤਾਪ੍ਯਤੇ
ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਜੀਵ ਵੀ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪੀੜਾ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਯੇ ਮੂਰ੍ਖਮਯੀ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਇਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਪੇਲਵਾ । ਤਰਙ੍ਗਾਸਿਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਕਣਸ਼ਃ ਪਰਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨੀਲਾਬ੍ਜਨਾਲਪਾਤੇਨ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੇਵ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦੋਰ੍ ਆਭੋਗਪੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਮੁਹ੍ਯਤੇ
ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯੰਤਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਿਪੁਭਿਰ੍ ਨਯਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ ਦृष੍ਟਿਸੂਤ੍ਰੈਰ੍ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕृਤਯਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨਯਾ ਪਰਿਭੂਯਤੇ
ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸ਼ੂਰਾ ਫੌਜ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਿਲੇਯਂ ਮਨਸਾ ਨ ਸ੍ਥਿਤੇਨੈਵ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਕਲ੍ਪਿਤੇਨ ਮੁਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕृਪਣੇਨ ਵਿਹਨ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਝੂਠੇ, ਕਲਪਿਤ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਮਨ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਖਲੋਕਮਯੀ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਮਨ ਏਵਾਸਦੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਨ ਵਸ਼ੀਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸਾ ਰਾਮੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਰਾਮਾ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ।
ਅਭਿਜਾਤਸ੍ਵਰੂਪੈषਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਕ੍ਸ਼ੋਦੇषੁ ਨ ਕ੍ਸ਼ਮਾ । ਨੋਪਦੇਸ਼ਗਿਰਾਂ ਯੋਗ੍ਯਾ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਲਹਿਰਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
ਬਿਭੇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਹਿ ਵੀਣਾਯਾਸ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਗੁਣਤਨੁਧ੍ਵਨੇਃ । ਬਨ੍ਧੋਰ੍ ਅਪਿ ਸਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਬਿਭੇਤਿ ਵਦਨਦ੍ਯੁਤੇਃ
ਇਹ ਮਨ ਤਾਂ ਵੀਣਾ ਦੀ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਹੌਲੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਏ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਡਰਦਾ ਹੈ।
ਹਸਤੋ ऽਪਿ ਜਨਾਦ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭੀਤਭੀਤਾ ਪਲਾਯਤੇ । ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਮਨਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾ ਕਿਲੈषਾ ਵਿਵਸ਼ੀਕृਤਾ
ਡਰ ਕੇ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਇਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਲਵਵਿਵਸ਼ਾ ਦ੍ਵਿषੇਵ ਤਪ੍ਤਾ ਹृਦਯਗਤੇਨ ਨਿਜੇਨ ਚੇਤਸੈਵ । ਵਿਧੁਰਿਤਧਿषਣਾ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਵਿਤਥਂ ਪਰਿਮੋਹਿਤਾ ਮੁਧੈਵ
ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਛਾਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਸਾਰਕਲ੍ਲੋਲੇषੂਹ੍ਯਮਾਨਯਾ । ਮਨ ਏਵ ਨ ਮੂਕਂ ਸ੍ਵਂ ਯਯਾ ਜਨਤਯਾ ਜਿਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਆਤ੍ਮਲਾਭਮਯੋਦਾਰਫਲਾਭਿਰ੍ ਇਹ ਸਾ ਮਯਾ । ਵਿਚਾਰੋਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਏਤਾਭਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ, ਖੋਜ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਫਲ, ਜੋ ਆਤਮਕ ਖਜਾਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ।
ਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਧਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਕਃ ਖਲੁ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਮਞ੍ਜਰੀਚਿਤ੍ਰਂ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਕਾਨਨਮ੍
ਜੋ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮੂਰਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕਃ ਕੁष੍ਠਘਰ੍ਘਰਘ੍ਰਾਣਂ ਨਾਨਾਮੋਦਵਿਚਾਰਣੇ । ਮੂਰ੍ਖਮ੍ ਆਤ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ੇ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ऽਮਤਿਃ
ਜਿਸਦਾ ਨੱਕ ਕੋੜ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸੁਗੰਧ ਪਛਾਣਣ 'ਤੇ ਕੌਣ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗਾ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਮੂਰਖ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਕੌਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ?
ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਮਤ੍ਤਂ ਮਦਿਰਾਘੂਰ੍ਣਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਧਰ੍ਮਨਿਰ੍ਣਯਸਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵੇ ਕਃ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਧੀਃ
ਜਿਸਦੇ ਇੰਦਰੇ ਉਲਟ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ?