ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤੌ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਯਾਂ ਮਨੋ ਨਾਮ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤੁ ਤਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਰੂਪਂ ਹਿ ਮਾਨਸਮ੍
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮਨ' ਨਾਮਕ ਚੀਜ਼ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਨੁਭਵਨਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਵੇਦਨਤੋ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਜੋ ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਝਟਕਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ ਕਰਣਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਤੋ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਾਚ੍ ਚ ਰੋਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਵੈਰਾਗ, ਅਭਿਆਸ, ਸਮਝ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਚ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਰਾਹੀਂ, ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦृषਦੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਾਦਨੇ ऽਨ੍ਧਸਾਮ੍ । ਨ ਪੁਨਰ੍ ਮਨਸਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਵਬੋਧਨੇ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਚੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਝਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਾਣਮਰੁਚ੍ਛਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਲਰੂਪੈਵ ਸਾ ਜਡਾ । ਚਿਚ੍ ਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਗੈਵ ਸਾ
ਝਟਕਾ, ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦੀ ਅਤੇ ਜੜ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਮਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏषਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕਥਿਤਾ ਮਾਯੈषਾ ਸਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ । ਪਰਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਸਂਸਾਰਾਧਿਵਿषਪ੍ਰਦਮ੍
ਇਹੀ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਣਜਾਣਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਥਾ ਦਾ ਜੜ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਸਙ੍ਗੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਨ ਕृਤਂ ਚੇਤ੍ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਾਸ੍ ਤਦ੍ ਇਮਾ ਭਵਭੀਤਯਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੰਪਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਦੀ ਕੰਪਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਡਰਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਯੁਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਯਾ ਸਾ ਚਿਤਾ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਯਦਾ । ਸਚੇਤ੍ਯਚਿਤ੍ ਤਦੈਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍
ਕੰਪਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤੈषਾ ਚਿਤੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਬਾਲਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਅਖਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸਤ੍ਤਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਯਤ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚਿਤ ਤੋਂ ਝੂਠੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਹਲਚਲ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯੇਨ ਕੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਕਿਲ । ਅਖਣ੍ਡਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਹ ਸਙ੍ਗਰਃ
ਚਿੱਤ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਤਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੋ ऽਭਾਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਵਿਨਾ ਕਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਏਕਤਾਯਾਂ ਕਿਂ ਨਾਮ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਾ ਸੇਨਾ ਹਯਮਾਤਙ੍ਗਸਙ੍ਘਸਙ੍ਘਟ੍ਟਨਂ ਵਿਨਾ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਤੇ ਹਲਚਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਕਿਹੜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਟਕਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੁष੍ਟਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਮ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਏषਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ ਚੇਤਸੋ ਜਾਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਓ ਕੁਰਿਤ ਆਤਮਾ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਹੀ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾ ਮੁਧੈਵਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਮਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਾਨਘ । ਮਨੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮੁਦਿਤਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਓ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਬੇਵਕੂਫੀ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾ ਬਣਾਓ; ਮਨ ਝੂਠੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।
ਮਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯ ਮਹਾਮਤੇ । ਮਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਂ ਨਾਮ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਹ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਓ ਵੱਡੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ; ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਇਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭੂਤਾ ਕਲਨਾਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾ । ਹृਨ੍ਮਰੌ ਤਵ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਨਾਨ੍ ਮੁਨੇ
ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮਨ ਦੀ ਮਿਰਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਓ ਮੁਨੀ।
ਜਡਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਮृਤਂ ਮਨਃ । ਮृਤੇਨ ਮਾਰ੍ਯਤੇ ਲੋਕਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਚਕ੍ਰਿਕਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਸੁਸਤ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਰਿਆ ਹੋਏ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਦੀ ਅਜੀਬ ਚੱਕੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਤ੍ਮਾ ਨ ਦੇਹੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਾਧਾਰੋ ਨਾਪਿ ਚਾਕਰਃ । ਤੇਨੇਦਂ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਵਾਗੁਰਾ
ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਪ ਹੈ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਆਧਾਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਫਾਹੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਹੀਨੇਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਮਨਸਾਪਿ ਯਃ । ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਲਦਲਾਘਾਤੈਰ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਦਲਤਿ ਮਸ੍ਤਕਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਕੌਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਚਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਡੇਨ ਮੂਕੇਨਾਨ੍ਧੇਨ ਨਿਹਤੋ ਮਨਸਾਪਿ ਯਃ । ਮਨ੍ਯੇ ਸ ਦਹ੍ਯਤੇ ਮੂਢਃ ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਮਰੀਚਿਭਿਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਸੁਸਤ, ਗੂੰਗੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਮੂਰਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ਹਿ ਯਸ਼੍ ਸ਼ੂਰੋ ਲੋਕਸ੍ ਤੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤੋ ਮੁਗ੍ਧਤੋਦਿਤਾ
ਜੋ ਵਜਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭੁੱਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਿਤਂ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਅਨ੍ਵਿष੍ਟਮ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਦृष੍ਟਂ ਕਾ ਤਸ੍ਯ ਕਿਲ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
ਜੋ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹੀ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉਹ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਤਾਕਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਹੋ ਨੁ ਖਲੁ ਚਿਤ੍ਰੇਯਂ ਮਾਯਾਮਯਵਿਧਾਯਿਨੀ । ਚੇਤਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਲੋਲੇਨ ਲੋਕੋ ਯਦ੍ ਅਭਿਭੂਯਤੇ
ਅਹਾ, ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ ਇਹ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਮਾਯਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਪਦਾਂ ਨਿष੍ਠਾ ਕਾ ਹਿ ਨਾਪਦ੍ ਅਜਾਨਤਃ । ਪਸ਼੍ਯ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਾਦ੍ ਇਯਂ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਅਜਾਤੇਨੈਵ ਜਨ੍ਯਤੇ
ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਵੇਖੋ, ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਅਜੋਣੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾ ਕष੍ਟਮ੍ ਅਤਿਮੁਗ੍ਧੇਯਂ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਵਸ਼ਂ ਗਤਾ । ਅਸਤੈਵ ਯਦ੍ ਏਤੇਨ ਜੀਵੇਨਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਤਾਪ੍ਯਤੇ
ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਜੀਵ ਵੀ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪੀੜਾ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਯੇ ਮੂਰ੍ਖਮਯੀ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਇਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਪੇਲਵਾ । ਤਰਙ੍ਗਾਸਿਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਕਣਸ਼ਃ ਪਰਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨੀਲਾਬ੍ਜਨਾਲਪਾਤੇਨ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੇਵ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦੋਰ੍ ਆਭੋਗਪੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਮੁਹ੍ਯਤੇ
ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯੰਤਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਿਪੁਭਿਰ੍ ਨਯਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ ਦृष੍ਟਿਸੂਤ੍ਰੈਰ੍ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕृਤਯਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨਯਾ ਪਰਿਭੂਯਤੇ
ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸ਼ੂਰਾ ਫੌਜ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਿਲੇਯਂ ਮਨਸਾ ਨ ਸ੍ਥਿਤੇਨੈਵ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਕਲ੍ਪਿਤੇਨ ਮੁਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕृਪਣੇਨ ਵਿਹਨ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਝੂਠੇ, ਕਲਪਿਤ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਮਨ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।