ਨ ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਯੈषਾ ਕਲਨੇਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਸਾ ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨਿਤ੍ਯਜਾਡ੍ਯੈਕਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਪਰ ਇਹ ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 'ਕਲਪਨਾ' ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤਤਿ ਕ੍ਵ ਜਡਾ ਨਾਮ ਕਲਨੋਪਲਰੂਪਿਣੀ । ਪਦ੍ਮਿਨੀਵਾਤਪੇਨਾਸੌ ਪਰੇਣੈਵਾਵਬੋਧ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੁਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਮਯੀ ਕਨ੍ਯਾ ਚੋਦਿਤਾਪਿ ਨ ਨृਤ੍ਯਤਿ । ਤਥੇਯਂ ਕਲਨਾ ਦੇਹੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਕੁੜੀ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਨੱਚਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਲਿਪਿਕਰ੍ਮਨृਪੈਰ੍ ਯੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਵ ਕृਤਂ ਘਰ੍ਘਰਾਰਵਮ੍ । ਕ੍ਵ ਚਿਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਕਿਰਣੈਰ੍ ਓषਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਿਬੋਧਿਤਾਃ
ਕਿੱਥੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਘੜ-ਘੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ? ਕਿੱਥੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ?
ਅਭੂਤਾਵਿष੍ਟਗਾਤ੍ਰੈਰ੍ ਵਾ ਸ਼ਵੈਃ ਕ੍ਵ ਪਰਿਵਲ੍ਗਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵ ਗੀਤਂ ਮਧੁਰਧ੍ਵਾਨਂ ਵਨਪਾषਾਣਮਣ੍ਡਲੈਃ
ਕਿੱਥੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਕੁਦਦੀਆਂ ਹਨ? ਕਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨੇ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਹੈ?
ਕ੍ਵ ਪੁਸ੍ਤਵਿਹਿਤੈਰ੍ ਅਰ੍ਕੈਃ ਕ੍ਸ਼ਪਿਤਂ ਯਾਮਿਨੀਤਮਃ । ਕ੍ਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯੈਸ਼੍ ਛਾਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮਕਾਨਨੈਃ
ਕਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ?
ਕ੍ਵ ਜਡੈਰ੍ ਉਪਲਾਕਾਰੈਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਭਰੋਤ੍ਥਿਤੈਃ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਮਯੈਰ੍ ਏਭਿਰ੍ ਮਨੋਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਮਨ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮੰਦੇ, ਝੂਠੇ ਭਰਮ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਉਠੇ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਬਣੇ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਯਥਾਤਪੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸ੍ਫਾਰੇ ਮृਗਤृष੍ਣਾਤਰਙ੍ਗਿਣੀ । ਕਲਨਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੇਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਹੇਠ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਰਾਮ ਮਨਸੋ ऽਧਿਗਤਂ ਸ਼ਨੈਃ । ਮਰੁਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਾਣਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਇਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਜਦਾ ਕੰਪਨ, ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮਝੋ।
ਯੈषਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਵਨਿਸ਼੍ਚਯੈਃ । ਅਨਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਰਸਾਕਾਰਾ ਪ੍ਰਭੈषਾ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕੀ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਡੋਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਇਤਿ ਯਾ ਕਲਨਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਪ੍ਰਾਣਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਯੋਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਜੀਵੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ — ਇਹ ਸੋਚ ਜੋ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
ਧੀਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਯਾਸਤਸ੍ ਸਤਃ । ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਨ ਰਾਮ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਤੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠੇ ਲਈ ਰੱਖੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਪਰ ਸੱਚਮੁਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ।
ਨ ਮਨੋ ਨੋ ਮਤਿਰ੍ ਨਾਪਿ ਜੀਵੋ ਨ ਚ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਅਸ੍ਤੀਹ ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵੇਹਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ ਜੀਵ, ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮਸ੍ ਤਥਾ । ਸਦਾਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਚ੍ਛਤਰੋ ਨਾਸ੍ਤੀਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਾਮਲਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕਲੂਸ਼ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਂ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਨਾ-ਹੋਣਾ।
ਅਚ੍ਛਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸਦਾਭਾਸਸ੍ ਸਂਵਿਦ੍ਰੂਪਤਯਾ ਤੁ ਸਤ੍ । ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਪਦਾਤੀਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਝੂਠਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਯਤ੍ਰ ਸਂਵਿਤ੍ ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਨ੍ਧਕਾਰਕ੍ਸ਼ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਲੋਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਸਂਵਿਦੋ ऽਚ੍ਛਾਯਾਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾ ਮਨਾਕ੍ । ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਸ੍ਮਰਣਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਚਿਤ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ
ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਫ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਨਾਮਾਭਿਜਾਯਤੇ
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਨ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਚ੍ ਚੇਤਸੋ ਜਨ੍ਮ ਬੀਜਂ ਸਂਸਾਰਭੂਰੁਹਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਯਤ੍ ਕਿਲਾਤ੍ਮਨਃ
ਮਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਇਤਨੀ ਹੀ ਹੈ — ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਚਿਤਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਙ੍ਕਕਲਙ੍ਕਿਤਾ । ਕਲਨੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਨੇਹ ਘਟਵਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਛਾਪ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਉਣਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਨ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ, ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤੌ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਯਾਂ ਮਨੋ ਨਾਮ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤੁ ਤਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਰੂਪਂ ਹਿ ਮਾਨਸਮ੍
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮਨ' ਨਾਮਕ ਚੀਜ਼ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਨੁਭਵਨਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਵੇਦਨਤੋ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਜੋ ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਝਟਕਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ ਕਰਣਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਤੋ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਾਚ੍ ਚ ਰੋਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਵੈਰਾਗ, ਅਭਿਆਸ, ਸਮਝ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਚ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਰਾਹੀਂ, ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦृषਦੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਾਦਨੇ ऽਨ੍ਧਸਾਮ੍ । ਨ ਪੁਨਰ੍ ਮਨਸਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਵਬੋਧਨੇ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਚੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਝਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਾਣਮਰੁਚ੍ਛਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਲਰੂਪੈਵ ਸਾ ਜਡਾ । ਚਿਚ੍ ਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਗੈਵ ਸਾ
ਝਟਕਾ, ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦੀ ਅਤੇ ਜੜ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਮਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏषਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕਥਿਤਾ ਮਾਯੈषਾ ਸਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ । ਪਰਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਸਂਸਾਰਾਧਿਵਿषਪ੍ਰਦਮ੍
ਇਹੀ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਣਜਾਣਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਥਾ ਦਾ ਜੜ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ ਚ ਸਙ੍ਗੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਨ ਕृਤਂ ਚੇਤ੍ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਾਸ੍ ਤਦ੍ ਇਮਾ ਭਵਭੀਤਯਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੰਪਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਦੀ ਕੰਪਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਡਰਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਯੁਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਯਾ ਸਾ ਚਿਤਾ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਯਦਾ । ਸਚੇਤ੍ਯਚਿਤ੍ ਤਦੈਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍
ਕੰਪਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤੈषਾ ਚਿਤੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਬਾਲਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਅਖਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸਤ੍ਤਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਯਤ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚਿਤ ਤੋਂ ਝੂਠੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਹਲਚਲ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।