ਚੇਤ੍ਯੇਨ ਰਹਿਤਾ ਯੈषਾ ਚਿਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਚੇਤ੍ਯੇਨ ਸਹਿਤਾ ਯੈषਾ ਚਿਤ੍ ਸੇਯਂ ਕਲਨੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਲਪਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਪष੍ਟਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ । ਕਲਨਾਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੈਤ੍ਯ ਸਦ੍ ਇਵੋਪਸ੍ਥਿਤਂ ਹृਦਿ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਧੁੰਦਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰੂਢੇਹ ਯਦੈਵ ਕਲਨਾ ਚਿਤਃ । ਤਦੈਵ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਸਾ ਜਡੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਦ ਇੱਥੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਕਲਨਾਨਾਮ੍ਨੀ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨੀ । ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਤੀ ਜਾਤਾ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ 'ਕਲਪਨਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਵਿਚ ਹਦਾਂ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੈषਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਜਡਤਾਮ੍ ਆਗਤੇਵ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ । ਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੋਧਿਤਾ ਯਾਵਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਾਵਨ੍ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜਾਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ।
ਅਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਚਾਰੇਣ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਪਰੇਣ ਚ । ਨਿਗ੍ਰਹੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਬੋਧਯੇਤ੍ ਕਲਨਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ, ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਲਨਾ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸ਼ਮੇਨ ਚ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਭ੍ਰਮਤੀਤਰਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਮੋਹਮਦਿਰਾਮਤ੍ਤਾਂ ਲੁਠਿਤਾਂ ਵਿषਯਾਵਟੇ । ਆਤ੍ਮਾਵਬੋਧੇ ਸਂਸੁਪ੍ਤਾਂ ਕਲਨਾਮ੍ ਅਵਬੋਧਯੇਤ੍
ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੋਹ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੁੱਟਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਜਡਾ ਹ੍ਯ੍ ਏषਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਲਨੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯੀ
ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਸਤ ਤੇ ਅਜਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਤਯਾ ਪਰਮਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਕਲਨੈषਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਯਾ । ਮਞ੍ਜਰੀ ਗਨ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਉਸ ਮਹਾਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਤਾਕਤ।
ਨ ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਯੈषਾ ਕਲਨੇਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਸਾ ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨਿਤ੍ਯਜਾਡ੍ਯੈਕਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਪਰ ਇਹ ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 'ਕਲਪਨਾ' ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤਤਿ ਕ੍ਵ ਜਡਾ ਨਾਮ ਕਲਨੋਪਲਰੂਪਿਣੀ । ਪਦ੍ਮਿਨੀਵਾਤਪੇਨਾਸੌ ਪਰੇਣੈਵਾਵਬੋਧ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੁਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਮਯੀ ਕਨ੍ਯਾ ਚੋਦਿਤਾਪਿ ਨ ਨृਤ੍ਯਤਿ । ਤਥੇਯਂ ਕਲਨਾ ਦੇਹੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਕੁੜੀ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਨੱਚਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਲਿਪਿਕਰ੍ਮਨृਪੈਰ੍ ਯੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਵ ਕृਤਂ ਘਰ੍ਘਰਾਰਵਮ੍ । ਕ੍ਵ ਚਿਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਕਿਰਣੈਰ੍ ਓषਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਿਬੋਧਿਤਾਃ
ਕਿੱਥੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਘੜ-ਘੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ? ਕਿੱਥੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ?
ਅਭੂਤਾਵਿष੍ਟਗਾਤ੍ਰੈਰ੍ ਵਾ ਸ਼ਵੈਃ ਕ੍ਵ ਪਰਿਵਲ੍ਗਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵ ਗੀਤਂ ਮਧੁਰਧ੍ਵਾਨਂ ਵਨਪਾषਾਣਮਣ੍ਡਲੈਃ
ਕਿੱਥੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਕੁਦਦੀਆਂ ਹਨ? ਕਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨੇ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਹੈ?
ਕ੍ਵ ਪੁਸ੍ਤਵਿਹਿਤੈਰ੍ ਅਰ੍ਕੈਃ ਕ੍ਸ਼ਪਿਤਂ ਯਾਮਿਨੀਤਮਃ । ਕ੍ਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯੈਸ਼੍ ਛਾਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮਕਾਨਨੈਃ
ਕਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ?
ਕ੍ਵ ਜਡੈਰ੍ ਉਪਲਾਕਾਰੈਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਭਰੋਤ੍ਥਿਤੈਃ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਮਯੈਰ੍ ਏਭਿਰ੍ ਮਨੋਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਮਨ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮੰਦੇ, ਝੂਠੇ ਭਰਮ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਉਠੇ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਬਣੇ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਯਥਾਤਪੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸ੍ਫਾਰੇ ਮृਗਤृष੍ਣਾਤਰਙ੍ਗਿਣੀ । ਕਲਨਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੇਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਹੇਠ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਰਾਮ ਮਨਸੋ ऽਧਿਗਤਂ ਸ਼ਨੈਃ । ਮਰੁਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਾਣਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਇਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਜਦਾ ਕੰਪਨ, ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮਝੋ।
ਯੈषਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਵਨਿਸ਼੍ਚਯੈਃ । ਅਨਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਰਸਾਕਾਰਾ ਪ੍ਰਭੈषਾ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕੀ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਡੋਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਇਤਿ ਯਾ ਕਲਨਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਪ੍ਰਾਣਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਯੋਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਜੀਵੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ — ਇਹ ਸੋਚ ਜੋ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
ਧੀਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਯਾਸਤਸ੍ ਸਤਃ । ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਨ ਰਾਮ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਤੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠੇ ਲਈ ਰੱਖੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਪਰ ਸੱਚਮੁਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ।
ਨ ਮਨੋ ਨੋ ਮਤਿਰ੍ ਨਾਪਿ ਜੀਵੋ ਨ ਚ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਅਸ੍ਤੀਹ ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵੇਹਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ ਜੀਵ, ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮਸ੍ ਤਥਾ । ਸਦਾਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਚ੍ਛਤਰੋ ਨਾਸ੍ਤੀਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਾਮਲਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕਲੂਸ਼ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਂ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਨਾ-ਹੋਣਾ।
ਅਚ੍ਛਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸਦਾਭਾਸਸ੍ ਸਂਵਿਦ੍ਰੂਪਤਯਾ ਤੁ ਸਤ੍ । ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਪਦਾਤੀਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਝੂਠਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਯਤ੍ਰ ਸਂਵਿਤ੍ ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਨ੍ਧਕਾਰਕ੍ਸ਼ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਲੋਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਸਂਵਿਦੋ ऽਚ੍ਛਾਯਾਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾ ਮਨਾਕ੍ । ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਸ੍ਮਰਣਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਚਿਤ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ
ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਫ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਨਾਮਾਭਿਜਾਯਤੇ
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਨ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਚ੍ ਚੇਤਸੋ ਜਨ੍ਮ ਬੀਜਂ ਸਂਸਾਰਭੂਰੁਹਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਯਤ੍ ਕਿਲਾਤ੍ਮਨਃ
ਮਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਇਤਨੀ ਹੀ ਹੈ — ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਚਿਤਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਙ੍ਕਕਲਙ੍ਕਿਤਾ । ਕਲਨੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਨੇਹ ਘਟਵਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਛਾਪ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਉਣਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਨ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ, ਨਹੀਂ ਹੈ।