ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸਮਲੋष੍ਟਾਸ਼੍ਮਕਾਞ੍ਚਨਃ । ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਂਸਾਰਵਾਸਨਃ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਦ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯਦ੍ ਦਦਾਤਿ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ਰ ਮੁਕ੍ਤਧਿਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਦਾ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਭਾਵਨਮ੍ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯਃ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਨ ਸ ਮਜ੍ਜਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਆਈ ਹੋਈ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਨ੍ ਮਨਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਭੋਗਾਭਿਮਨਨਂ ਸ਼ਮਮ੍ ਏਤਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਤਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਭੋਗ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੈਵ ਜਡਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ । ਮਾਂਸਗਰ੍ਧੇਨ ਮਾਰ੍ਜਾਰੋ ਵਨੇ ਮृਗਪਤਿਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਤਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਿੱਲੀ ਮਾਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿਂਹਵੀਰ੍ਯਵਸ਼ਾਲ੍ ਲਬ੍ਧਂ ਮਾਂਸਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਹਿ ਜਮ੍ਬੁਕਃ । ਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯਵਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਦੜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨ ਏਵਮ੍ ਅਸਤ੍ਕਲ੍ਪਂ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਜੀਵਤਿ । ਭਾਵਯਂਸ਼੍ ਚਿਤਮ੍ ਏਵੈਕਾਂ ਚਿਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਬਣਾਵਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਡਂ ਯਤ੍ ਕਿਲ ਨਿਰ੍ਹੀਨਂ ਚਿਤਾ ਦੀਪਿਕਯੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਤਨ੍ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ, ਖਾਲੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ — ਜੋ ਅਚੇਤ ਹੈ — ਕਿਵੇਂ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਪਰਾਮृष੍ਟਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮਰੁਨ੍ਮਯੀ । ਕਲਨਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਛੂਹੀ ਹੋਈ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਚਿੱਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ 'ਚਿੱਤਮ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ਼੍ ਚਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧ ਆਕਾਰਸ੍ ਸੈਵੇਯਂ ਕਲਨੋਚ੍ਯਤੇ । ਚਿਦ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਲਪਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤ੍ਯੇਨ ਰਹਿਤਾ ਯੈषਾ ਚਿਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਚੇਤ੍ਯੇਨ ਸਹਿਤਾ ਯੈषਾ ਚਿਤ੍ ਸੇਯਂ ਕਲਨੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਲਪਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਪष੍ਟਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ । ਕਲਨਾਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੈਤ੍ਯ ਸਦ੍ ਇਵੋਪਸ੍ਥਿਤਂ ਹृਦਿ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਧੁੰਦਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰੂਢੇਹ ਯਦੈਵ ਕਲਨਾ ਚਿਤਃ । ਤਦੈਵ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਸਾ ਜਡੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਦ ਇੱਥੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਕਲਨਾਨਾਮ੍ਨੀ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨੀ । ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਤੀ ਜਾਤਾ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ 'ਕਲਪਨਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਵਿਚ ਹਦਾਂ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੈषਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਜਡਤਾਮ੍ ਆਗਤੇਵ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ । ਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੋਧਿਤਾ ਯਾਵਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਾਵਨ੍ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜਾਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ।
ਅਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਚਾਰੇਣ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਪਰੇਣ ਚ । ਨਿਗ੍ਰਹੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਬੋਧਯੇਤ੍ ਕਲਨਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ, ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਲਨਾ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸ਼ਮੇਨ ਚ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਭ੍ਰਮਤੀਤਰਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਮੋਹਮਦਿਰਾਮਤ੍ਤਾਂ ਲੁਠਿਤਾਂ ਵਿषਯਾਵਟੇ । ਆਤ੍ਮਾਵਬੋਧੇ ਸਂਸੁਪ੍ਤਾਂ ਕਲਨਾਮ੍ ਅਵਬੋਧਯੇਤ੍
ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੋਹ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੁੱਟਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਜਡਾ ਹ੍ਯ੍ ਏषਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਲਨੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯੀ
ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਸਤ ਤੇ ਅਜਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਤਯਾ ਪਰਮਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਕਲਨੈषਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਯਾ । ਮਞ੍ਜਰੀ ਗਨ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਉਸ ਮਹਾਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਤਾਕਤ।
ਨ ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਯੈषਾ ਕਲਨੇਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਸਾ ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨਿਤ੍ਯਜਾਡ੍ਯੈਕਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਪਰ ਇਹ ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 'ਕਲਪਨਾ' ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤਤਿ ਕ੍ਵ ਜਡਾ ਨਾਮ ਕਲਨੋਪਲਰੂਪਿਣੀ । ਪਦ੍ਮਿਨੀਵਾਤਪੇਨਾਸੌ ਪਰੇਣੈਵਾਵਬੋਧ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੁਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ਿਲਾਮਯੀ ਕਨ੍ਯਾ ਚੋਦਿਤਾਪਿ ਨ ਨृਤ੍ਯਤਿ । ਤਥੇਯਂ ਕਲਨਾ ਦੇਹੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਕੁੜੀ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਨੱਚਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਲਿਪਿਕਰ੍ਮਨृਪੈਰ੍ ਯੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਵ ਕृਤਂ ਘਰ੍ਘਰਾਰਵਮ੍ । ਕ੍ਵ ਚਿਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਕਿਰਣੈਰ੍ ਓषਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਿਬੋਧਿਤਾਃ
ਕਿੱਥੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਘੜ-ਘੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ? ਕਿੱਥੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ?
ਅਭੂਤਾਵਿष੍ਟਗਾਤ੍ਰੈਰ੍ ਵਾ ਸ਼ਵੈਃ ਕ੍ਵ ਪਰਿਵਲ੍ਗਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵ ਗੀਤਂ ਮਧੁਰਧ੍ਵਾਨਂ ਵਨਪਾषਾਣਮਣ੍ਡਲੈਃ
ਕਿੱਥੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਕੁਦਦੀਆਂ ਹਨ? ਕਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨੇ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਹੈ?
ਕ੍ਵ ਪੁਸ੍ਤਵਿਹਿਤੈਰ੍ ਅਰ੍ਕੈਃ ਕ੍ਸ਼ਪਿਤਂ ਯਾਮਿਨੀਤਮਃ । ਕ੍ਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯੈਸ਼੍ ਛਾਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮਕਾਨਨੈਃ
ਕਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ?
ਕ੍ਵ ਜਡੈਰ੍ ਉਪਲਾਕਾਰੈਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਭਰੋਤ੍ਥਿਤੈਃ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਮਯੈਰ੍ ਏਭਿਰ੍ ਮਨੋਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਮਨ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮੰਦੇ, ਝੂਠੇ ਭਰਮ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਉਠੇ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਬਣੇ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਯਥਾਤਪੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸ੍ਫਾਰੇ ਮृਗਤृष੍ਣਾਤਰਙ੍ਗਿਣੀ । ਕਲਨਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੇਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਹੇਠ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਰਾਮ ਮਨਸੋ ऽਧਿਗਤਂ ਸ਼ਨੈਃ । ਮਰੁਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਾਣਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਇਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਜਦਾ ਕੰਪਨ, ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮਝੋ।
ਯੈषਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਵਨਿਸ਼੍ਚਯੈਃ । ਅਨਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਰਸਾਕਾਰਾ ਪ੍ਰਭੈषਾ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕੀ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਡੋਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ।