ਗृਹੀਤਤृष੍ਣਾਸ਼ਫਰਿ ਵਾਸਨਾਜਾਲਮ੍ ਆਬਿਲਮ੍ । ਸਂਸਾਰਵਾਰਿ ਪ੍ਰਸृਤਂ ਚਿਨ੍ਤਾਤਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ ਆਤਤਮ੍
ਇੱਛਾ ਦੀ ਮਛੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਜਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਦਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਯਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾ ਤਾਤ ਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ਲਾਕਯਾ । ਵਾਤ੍ਯਯੇਵਾਮ੍ਬੁਦਂ ਕਾਲੋ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤਤੇ ਪਦੇ
ਪਿਆਰੇ, ਤੇਜ਼ ਅਕਲ ਦੀ ਸੂਈ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਫੈਲੀਆਂ ਬਦਲਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਕੱਟ ਦੇ।
ਅਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਦੋषਾਙ੍ਕੁਰਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਧੁਰ੍ਯਧੀਰੇਣ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰੋਦ੍ਧਰੋਦ੍ਧੁਰਯਾ ਧਿਯਾ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਪੱਕੇ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇ।
ਮਨਸੈਵ ਮਨਸ਼੍ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਚਰਮਂ ਮਨਃ । ਵਰ੍ਤਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ਚ੍ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਸਾਰਤਾਂ ਵ੍ਰਜ
ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ, ਮਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ।
ਮੋਹੋ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਸਂਸਾਰਂ ਨ ਭੂਯਃ ਪਰਿਰੋਹਤਿ
ਜਦੋਂ ਭਰਮ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਿष੍ਠਨ੍ ਗਚ੍ਛਞ੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਰਾਮ ਨਿਵਸਨ੍ਨ੍ ਉਤ੍ਪਤਨ੍ ਪਤਨ੍ । ਅਸਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਾਸ੍ਥਾਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ
ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਂ, ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਉੱਡਦਾ ਹੋਵੇਂ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਵੇਂ—ਹੇ ਰਾਮਾ—ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ।
ਸਮਤਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਆਹਰਨ੍ । ਅਚਿਨ੍ਤਯਂਸ੍ ਤਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਿਹਰੇਹ ਹਿ ਰਾਘਵ
ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਈ ਰੱਖ, ਜੋ ਕੰਮ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ, ਉਹ ਕਰ ਲੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ।
ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਚ । ਖਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਹ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕੁਰੁ ਮਾ ਕੁਰੁ ਵਾਨਘ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਝਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਝਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਜੀ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਵੇਤ੍ਤਾ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤ੍ਵਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ ਤ੍ਵਯੇਦਮ੍ ਆਤਤਂ ਤਤਮ੍
ਤੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਅਜਨਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯੇਨਾਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਸਮ੍ਭਾਰਾਦ੍ ਅਭਿਤੋ ਭਾਵਨੋਜ੍ਝਿਤਾ । ਸ ਨ ਸਙ੍ਗृਹ੍ਯਤੇ ਦੋषੈਰ੍ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿषਾਦਜੈਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸਮਲੋष੍ਟਾਸ਼੍ਮਕਾਞ੍ਚਨਃ । ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਂਸਾਰਵਾਸਨਃ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਦ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯਦ੍ ਦਦਾਤਿ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ਰ ਮੁਕ੍ਤਧਿਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਦਾ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਭਾਵਨਮ੍ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯਃ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਨ ਸ ਮਜ੍ਜਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਆਈ ਹੋਈ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਨ੍ ਮਨਃ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਭੋਗਾਭਿਮਨਨਂ ਸ਼ਮਮ੍ ਏਤਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਤਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਭੋਗ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੈਵ ਜਡਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ । ਮਾਂਸਗਰ੍ਧੇਨ ਮਾਰ੍ਜਾਰੋ ਵਨੇ ਮृਗਪਤਿਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਤਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਿੱਲੀ ਮਾਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿਂਹਵੀਰ੍ਯਵਸ਼ਾਲ੍ ਲਬ੍ਧਂ ਮਾਂਸਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਹਿ ਜਮ੍ਬੁਕਃ । ਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯਵਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਦੜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨ ਏਵਮ੍ ਅਸਤ੍ਕਲ੍ਪਂ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਜੀਵਤਿ । ਭਾਵਯਂਸ਼੍ ਚਿਤਮ੍ ਏਵੈਕਾਂ ਚਿਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਬਣਾਵਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਡਂ ਯਤ੍ ਕਿਲ ਨਿਰ੍ਹੀਨਂ ਚਿਤਾ ਦੀਪਿਕਯੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਤਨ੍ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ, ਖਾਲੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ — ਜੋ ਅਚੇਤ ਹੈ — ਕਿਵੇਂ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਪਰਾਮृष੍ਟਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮਰੁਨ੍ਮਯੀ । ਕਲਨਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਛੂਹੀ ਹੋਈ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਚਿੱਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ 'ਚਿੱਤਮ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ਼੍ ਚਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧ ਆਕਾਰਸ੍ ਸੈਵੇਯਂ ਕਲਨੋਚ੍ਯਤੇ । ਚਿਦ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਲਪਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤ੍ਯੇਨ ਰਹਿਤਾ ਯੈषਾ ਚਿਤ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਚੇਤ੍ਯੇਨ ਸਹਿਤਾ ਯੈषਾ ਚਿਤ੍ ਸੇਯਂ ਕਲਨੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਲਪਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਪष੍ਟਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ । ਕਲਨਾਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੈਤ੍ਯ ਸਦ੍ ਇਵੋਪਸ੍ਥਿਤਂ ਹृਦਿ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਧੁੰਦਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰੂਢੇਹ ਯਦੈਵ ਕਲਨਾ ਚਿਤਃ । ਤਦੈਵ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਸਾ ਜਡੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਦ ਇੱਥੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਕਲਨਾਨਾਮ੍ਨੀ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨੀ । ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਤੀ ਜਾਤਾ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ 'ਕਲਪਨਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਵਿਚ ਹਦਾਂ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੈषਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਜਡਤਾਮ੍ ਆਗਤੇਵ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ । ਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੋਧਿਤਾ ਯਾਵਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਾਵਨ੍ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜਾਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ।
ਅਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਚਾਰੇਣ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਪਰੇਣ ਚ । ਨਿਗ੍ਰਹੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਬੋਧਯੇਤ੍ ਕਲਨਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ, ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਲਨਾ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸ਼ਮੇਨ ਚ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਭ੍ਰਮਤੀਤਰਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਮੋਹਮਦਿਰਾਮਤ੍ਤਾਂ ਲੁਠਿਤਾਂ ਵਿषਯਾਵਟੇ । ਆਤ੍ਮਾਵਬੋਧੇ ਸਂਸੁਪ੍ਤਾਂ ਕਲਨਾਮ੍ ਅਵਬੋਧਯੇਤ੍
ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੋਹ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੁੱਟਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਜਡਾ ਹ੍ਯ੍ ਏषਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਲਨੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯੀ
ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਸਤ ਤੇ ਅਜਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਤਯਾ ਪਰਮਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਕਲਨੈषਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਯਾ । ਮਞ੍ਜਰੀ ਗਨ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਉਸ ਮਹਾਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਤਾਕਤ।