ਯੋਗਵਾਸਿष੍ਠਃ

अहम् बद्धो विमुक्तस् स्याम् इति यस्यास्ति निश्चयः । नात्यन्ततज्ज्ञो नातज्ज्ञस् सो ऽस्मिञ् शास्त्रे ऽधिकारवान्

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ', ਜੋ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਉਹੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयो ऽभिजायते

ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

अस्मिन् रामायणे नाम कथोपायान् महाफलान् । एतांस् तु प्रथमं कृत्वा पुराहम् अरिमर्दन

ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਰਾਮਾਇਣ ਨਾਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਦਰਸਾਈਆਂ ਹਨ।

शिष्यायास्मै विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवान् रम्यान् मणीन् अब्धिर् इवार्थिने

ਆਪਣੇ ਆਦਰਯੋਗ, ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਨਿਮਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਰਤਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

तत एते कथोपाया भरद्वाजेन धीमता । कस्मिंश्चिन् मेरुगहने ब्रह्मणो ऽग्र उदाहृताः

ਫਿਰ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸਿਆਣੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਸੁਣਾਈਆਂ।

अथास्य तुष्टो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । वरं पुत्र गृहाणेति समुवाच महाशयः

ਫਿਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ।"

भगवन् भूतभव्येश वरो ऽयं मे ऽद्य रोचते । येनेयं जनता दुःखान् मुच्यते तद् उदाहर

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਵਰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਣ।

गुरुं वाल्मीकिम् अत्राशु प्रार्थयस्व प्रयत्नतः । तेनेदं यत् समारब्धं रामायणम् अनिन्दितम्

ਇੱਥੇ ਮਾਹਰ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਮਾਇਣ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ।

तस्मिञ् ज्ञाते नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति । सेतुनेवाम्बुधेः पारम् अपारगुणशालिना

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਲ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

इत्य् उक्त्वा स भरद्वाजं परमेष्ठी ममाश्रमम् । अभ्यागमत् समं तेन भरद्वाजेन भूतकृत्

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ।

तूर्णं सम्पूजितो देवस् सो ऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन् मां महासत्त्वस् सर्वभूतहिते रतः

ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਧੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।

रामस्वभावकथनाद् अस्माद् वरमुने त्वया । नोद्योगस् सम्परित्याज्य आ समाप्तेर् अनिन्दितात्

ਹੇ ਵਡੇ ਸੰਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੰਮ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡੀਂ।

ज्ञातेनानेन लोको ऽयम् अस्मात् संसारसङ्कटात् । समुत्तरिष्यति क्षिप्रं पोतेनेवाशु सागरात्

ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

वक्तुं तवैतम् एवार्थम् अहम् आगतवान् अयम् । कुरु लोकहितार्थं त्वं शास्त्रम् इत्य् उक्तवान् अजः

ਇਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ—ਇਹ ਅਜਨਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ।

मम पुण्याश्रमात् तस्मात् क्षणाद् अन्तर्धिम् आगतः । मुहूर्ताद् उद्यतः प्रोच्चैस् तरङ्ग इव वारिणः

ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਗਿਆ।

तस्मिन् प्रयाते भगवत्य् अहं विस्मयम् आगतः । पुनस् तत्र भरद्वाजम् अपृच्छं स्वच्छया धिया

ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਜਦੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਸਾਫ ਮਨ ਨਾਲ ਉਥੇ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

किम् एतद् ब्रह्मणा प्रोक्तम् भरद्वाज वदाशु मे । इत्य् उक्तेन पुनः प्रोक्तम् भरद्वाजेन मे ऽनघ

ਭਰਦਵਾਜ਼, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ; ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ, ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੇ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।

एतद् उक्तम् भगवता यथा रामायणं कुरु । सर्वलोकहितायाशु संसारार्णवपोतकम्

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।

मह्यं च भगवन् ब्रूहि कथं संसारसङ्कटे । रामो व्यवहृतो ऽप्य् अस्मिन् भरतश् च महामनाः

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲਾ ਭਰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਔਖੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ?

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश् चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस् ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः

ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ?

निर्दुःखतां कथं ते तु प्राप्तास् तद् ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं तरिष्यामि ततो जनतया सह

ਉਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕਾਂ।

भरद्वाजेन राजेन्द्र यदेत्य् उक्तो ऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोर् आज्ञाम् अहं वक्तुं प्रवृत्तवान्

ਜਦੋਂ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, 'ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ', ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन सम्मोहम् अलं दूरीकरिष्यसि

ਸੁਣ ਪਿਆਰੇ ਭਰਦਵਾਜ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇਰਾ ਸਾਰਾ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतस् सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः

ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਐਸਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਮਨੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ, ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਸਨ।

कृतास्थश् चाविरोधश् च बोधपारम् उपागतः । वसिष्ठो वामदेवश् च मन्त्रिणो ऽष्टौ तथेतरे

ਜੋ ਢ੍ਰਿੜ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਉਹ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਨ।

घृष्टिर् विकुन्तो भामश् च सत्यवर्धन एव च । विभीषणस् सुषेणश् च हनुमान् इन्द्रजित् तथा

ਘ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ, ਭਾਮਾ, ਸਤ੍ਯਵਰਧਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।

एते ऽष्टाविंशतिः प्रोक्तास् समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः

ਇਹ ਅਠਾਈਂ ਜਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਹੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

एभिर् यथा हृतं दत्तं गृहीतम् उषितं स्मृतम् । तथा चेद् वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि सङ्कटात्

ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੇਣਾ, ਲੈਣਾ, ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵ ਦੇ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।