ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੰਨਣ ਤੇ ਅਮੰਨਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਟੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਮਤਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੀ। ਜੇ ਮਨ 'ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਇਹ ਸਚ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਆਦਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪੁਤਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਤਾ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਨਾ ਸਮਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨਾ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮੰਦਾ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਝੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਆਸ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਬਾਂਦਰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੇ, ਲੱਤਾਂ ਮਾਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਉਤਲ-ਪੁਤਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਠੰਢ-ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਪਰ ਜਦ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਨਿਡਰਤਾ, ਟਿਕਾਅ, ਸਮਤਾ, ਗਿਆਨ, ਨਿਰ-ਇੱਛਾ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ, ਮਰਦਾਨਗੀ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ— ਟਿਕਾਅ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਯਾਦ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ—ਇਹ ਗੁਣ, ਮੰਨਣ-ਅਮੰਨਣ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਭਗਤ ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਵਿਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੋ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਾ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕੋ। ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਖੜੇ ਹੋ, ਤੁਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਸੌ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਹੋ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਰਤੀ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੀ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਹਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੇਜ਼ ਸੂਈ ਵਰਗੇ ਬੁਧੀ ਨਾਲ, ਪਿਆਰੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ—ਜਿਵੇਂ ਤੂਫਾਨ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੱਟੋ। ਸੰਸਾਰ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜੋ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਕੱਟੋ; ਮਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਛਾਂ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਓ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮੋਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਖੜੇ, ਤੁਰਦੇ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਰਹਿੰਦੇ, ਉਠਦੇ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦੇ—ਰਾਮਾ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਲਗਾਓ ਨੂੰ ਛੱਡੋ। ਸਮਤਾ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਆਇਆ, ਉਹ ਕਰ ਲਓ, ਤੇ ਜੋ ਆਇਆ, ਉਸ 'ਤੇ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰੋ—ਇਥੇ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀਵਨ ਜਿਉ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਾ ਢੋਇਆ, ਨਾ ਢੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ, ਰਾਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰੋ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਅਜਨਮਾ, ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ, ਇਸ ਦਿੱਖ-ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਸਭ ਧਾਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਸੋਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝੇ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਵੀ ਭੋਗਦਾ, ਜੋ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਕੇਵਲ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਆਉਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਚਾਹੇ-ਅਣਚਾਹੇ ਫਲ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮਨ ਜੋ ਇਹ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਭੋਗ-ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ-ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ-ਤੱਤ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲੀ ਮਾਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਪਸ਼ੂ-ਰਾਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਦੜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ, ਜੋ ਖੁਦ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ-ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨ ਦੀ ਲਾਸ਼-ਵਾਂਗ, ਚਿੱਤ-ਦੀਪਕ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਇਨਰਟ-ਮਨ ਦੁਬਾਰਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਵਾ ਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਛੁਹ-ਵਾਲੀ ਵਾਈਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ 'ਮਨ' ਜਾਂ 'ਚਿੱਤਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿਕਾਰ-ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਧਾਰਨਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ, ਜਦ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜਦ ਚਿੱਤ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਧਾਰਨਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਅਸਪਸ਼ਟ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਨ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਧਾਰਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਝੂਠੀ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਇਹ ਇਨਰਟ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ 'ਧਾਰਨਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਮੰਨਣ-ਅਮੰਨਣ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਨਰਟ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਚਾਰ, ਉੱਚਤਮ ਵੈਰਾਗ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਓ। ਜਦ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੁੜਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਓ। ਜਦ ਇਹ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਨਰਟ ਹੈ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਾਰਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਧਾਰਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 'ਧਾਰਨਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ-ਸਭਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਢਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ ਜੀ, ਮਨ ਦੀ ਉਤਲ-ਪੁਤਲ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ, ਤੇ ਸਮਤਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਜਾਗਣ ਦੀ ਗੱਲ, ਸਾਨੂੰ ਸੱਚੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਥਿਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।