ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਲ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਹ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿੱਝ, ਝੂਠੇ ਭ੍ਰਮ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨੀਵਾ ਵੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਜਨਕ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਕਰਤਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਨ ਕੇ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬਣ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਕ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਸਮਤ, ਕਰਮ, ਧਨ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੰਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਤਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੱਕੀ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫਲ ਝੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਨਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖਿੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਕਮਲ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਲਾਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਾ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਚਾਨਣੀ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੀ ਸਿਮਟਣ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਣੰਤ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਨਕ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ-ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਕੇਵਲ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਨਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਨਾ ਅਸੱਤਤਾ ਹੈ', ਤਾਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਅਪਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਰਾਮਾ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗ ਵਾਲੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ, ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ; ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾ। ਜਿਹੜਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ 'ਇਹ ਲੈਣਾ, ਇਹ ਛੱਡਣਾ' ਹੈ, ਉਹ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਨਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ 'ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਟਾਹਣੀ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਿਥੇ ਚਾਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਉਲਟ, ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਮਤਾ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਸੋਚ, ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਥੇ ਠੀਕ-ਉਲਟ ਜਾਂ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਨ-ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਸ ਤੇ ਡਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਦਰਾਂ, ਚਾਹਤੀਆਂ ਤੇ ਅਣਚਾਹਤੀਆਂ, ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਉਛਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਨਿਡਰਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ, ਸਮਤਾ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਕਿਰਿਆ, ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ, ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਆਸਕ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕੋਲ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਯਾਦ, ਸੰਤੋਖ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ—ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਉਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਅਸਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈ; ਵਾਪਸੀ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਖੜਾ, ਤੁਰਦਾ, ਸੁੱਤਾ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਲਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਾਲਚ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਜਾਲ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ; ਮਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਪਰਛਾਂਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ। ਚਾਹੇ ਖੜਾ, ਤੁਰਦਾ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਰਹਿੰਦਾ, ਉੱਠਦਾ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ਕਰ, ਤੇ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਉ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਤੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅਜਨਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਰੂਪਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਨੰਦ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉੱਪਜਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।