ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵਸ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਾ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕੰਵਲ-ਨੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਮਾਯਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਉਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਤਮ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ, ਨਾ ਹੀ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ; ਇਹ ਮਾਨਵ ਦੀ ਉੱਚ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸੱਚੀ, ਸਿੱਧੀ, ਪ੍ਰੇਮਭਰੀ ਅਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ-ਰਹਿਤ ਮੂਰਖ, ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਵੀ ਹਲ ਜਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਨਲਕੀ ਨੂੰ ਹਲਕੀ ਹਵਾ ਝੂਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਦਦ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ। ਗਿਆਨੀ, ਬਿਨਾਂ ਮਦਦ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੂਰਖ, ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਰਖਿਆ ਕਰਕੇ ਫਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਿਹਨਤ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੱਤ ਦੀ ਮੰਦਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹੱਦ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਰਗ, ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਰਿਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਨਾ ਤੀਰਥ, ਨਾ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ। ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਵਿਆ ਸੰਪੱਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਤਾ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਖ ਕਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਗਿੱਧਾਂ ਨੇ ਪੀ ਲਿਆ, ਉਹ ਗਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੀ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਸੁਰਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ‘ਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਜਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਮਾਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵੇਕ, ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜੋ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਲਤਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ ਜਨ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇਠਲੇ ਫੈਂਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਮੱਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੀ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਾ ਸਮੁੰਦਰ ‘ਚ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਦੋਸ਼, ਤੀਰ ਵਾਂਗ, ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ, ਵਿਭ੍ਰਮ-ਰਹਿਤ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਚੁਭਦੇ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੁੱਖ ਲੱਗਦੇ, ਨਾ ਸੁਖ। ਅਜਾਣ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਚਾਦਰ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰਮ-ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਹਵਾ ਇਸ ਨੂੰ ਫਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਤੁੱਲ ਅਵਸਥਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਨਕ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਵੇਗਾ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਗਿਆਨੀ, ਜਨਕ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਮਕ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁਖਦਾਈ ਭਾਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਮੋਠੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਿਸ਼ਾਂ, ਝੂਠੇ ਭਾਵ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉੱਚ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਦੋਵਾਂ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਨਕ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਜਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਨਕ ਵਾਂਗ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ, ਕਰਮ, ਧਨ, ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਸੰਸਾਰ-ਭਯਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਰਾਗ-ਭਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਜੋ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫਲ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਉੱਚ ਮੱਤ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਵੇਰੇ ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।