ਇਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਰਾਜਾ ਜਨਕਾ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਛੱਡਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਅਤਿ ਲਗਾਵਟ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਲ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਸੀ ਆਕਾਸ਼ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪੜਚੋਲ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਅਸীম ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਝੂਠੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਭਰੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਪੰਚ, ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਖੇ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦੇ, ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੰਤ ਸਵਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਸਦਾ ਸਮ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨੈਸਰਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਸਤਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਜਨਕਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ। ਵਿਦੇਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ, ਜਨਕਾ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਡੂਬਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੋਏ ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ। ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਕਦੇ ਕਿਛੇ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ; ਸਦਾ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਨਕਾ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ, ਨਾ ਪਿਛਲੇ ਕਾਲ ਬਾਰੇ; ਸਿਰਫ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਨਕਾ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਰਾਮਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪੜਚੋਲ ਦੀ ਆਖਰੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ, ਨਾ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ; ਇਹ ਉੱਤਮ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੜਚੋਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਸਚੇ, ਸਿੱਧੇ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਤੀਬਰ ਜਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ ਕਦੇ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਜੋ ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ-ਰਹਿਤ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਲਕੀ ਹਵਾ ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਹਾਇਤਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਨੌਕ ਵਾਂਗ। ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੂਰਖ, ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਉਗਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਟੀ ਅਤੇ ਰਖਿਆ ਕਰਕੇ ਬੇਲ ਨੂੰ ਫਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਕਲਾ। ਜਿਹੜਾ ਜਤਨ ਲੋਕ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਾਣਤਾ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼, ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਰਮ, ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਤਪ ਦੁਆਰਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਵਿਆ ਵਾਧਾ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਬੇਲ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਖ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਸਿਆਲਾਂ ਪੀ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸਿਆਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵੇਕ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਬੇਲ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇਠਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੂਜੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਅਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੀ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨੌਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਬਿਪਤਾ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ। ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ, ਅਵਿਗਨ-ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਸੁਚੱਜਾ ਬਚਾਓ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੁਖ, ਨਾ ਸੁਖ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਅਜਾਣ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਹਨੇਰਾ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬਾਦਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਸਰਵੋਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਸਲ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪੜਚੋਲ ਕਰੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਕਾ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣੀ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਕਾ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।