ਪਿਆਰੇ ਰਾਮਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਸੱਚੇ ਹਨ ਜਾਂ ਝੂਠੇ, ਇਹ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਜਾਂ ਖਾਮੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਲਾ। ਤੈਨੂੰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਤਾ-ਰਤਾ ਭੀ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਖੁਦ ਨਾਂ ਝੂਠਾ ਹੈਂ, ਨਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਣਸੁਣੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਜਗਤ ਝੂਠਾ ਤੇ ਤੂੰ ਸੱਚਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੋਚ, ਜੀਉਂਦੇ ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਨਾਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਤੂੰ ਤੇ ਇਹ ਜਗਤ ਦੋਵੇਂ ਸੱਚੇ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੋਵੋ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਹਉਸਲੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰੱਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਜਾ। ਜਿਵੇਂ ਟਿੰਡੂਕਾ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੂੜਤਾ ਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਵਧਣ ਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਅਲਸਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ। ਇਥੇ ਕੋਈ ਐਸਾ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਂ; ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਤੇ, ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦਿਲੇਰੀ ਨਾਲ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਜਾ, ਏ ਮਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਏ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਸਾਫ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਚਿੰਮੜਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਸੀ ਆਕਾਸ਼ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਅਸੀਮ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਝੂਠੀ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਤਨ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ; ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮਾ, ਜਨਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਵਿਦੇਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਨਾ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਸਕਦੇ; ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਛਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ; ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਨਾਹ ਮਾਇਆਵਾਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼। ਭਾਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜਨਕ ਲਈ ਵੀ ਸਭ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੱਸਦਾ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਵਾਂਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ, ਨਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਚੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ, ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਂ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਦੇ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਪਾਣੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਡੋਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਝਲਕੀ ਖਾਲੀ ਨਲਕੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ, ਬਿਨਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਜਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮਦਦ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੂਰਖ, ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਰੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਫਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਨ। ਜਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਲੋਕ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਮਿਹਨਤ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਕਲ ਦੀ ਮੰਦਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵ੍ਰਿਖ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਵਰਗ, ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਰਮਾਂ, ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੈਵੀ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੱਤਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਫਲ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿਆਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਸਿਆਲ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਨੂੰ, ਤਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਾਜ ਮਿਲਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।