ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਏ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਗੁੱਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਦਾਗ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਧੋਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਜੋਤਿ ਉਭਰੇ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾ-ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਾਅ ਕਰੇ? ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ? ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵੈਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ? ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਝ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇਲ ਦੀ ਲੋਅ; ਉਥੇ ਫਿਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਉਹ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ? ਕਿਹੜੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਜਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸਰਵੋਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਦੁਖ-ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ? ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਢੰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ-ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਨਾ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਪਾਣੀ ਪੀਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਕਪੜੇ ਪਾਵਾਂਗਾ; ਨਾ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਖਾਣ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਾ ਸੁਖ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜੁੜਾਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੇਗੀ। ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਡਰ, ਬਿਨਾਂ ਲਾਲਚ, ਬਿਨਾਂ ਈਰਖਾ, ਇੱਥੇ ਚੁੱਪ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਵੀ ਸੂਚਨਾ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ, ਇਹ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਵਿਵਸਥਾ, ਜੋ ਅਕਾਰਥ ਹੈ, ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਹ ਦੇਹ ਨਾ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਬਚਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਠੰਢੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਸਭ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੌਨ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਸਨ, ਇਹ ਮੋਹ-ਨਾਸਕ ਬਚਨ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਜਮੇ ਹੋਏ, ਸਰੀਰ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਛਣ ਭਰ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਝੂਲ ਗਏ। ਰਾਮਭਦਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਸਭ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਏ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਭਰ ਗਈ। ਇਹ ਬਚਨ ਉਥੇ ਬੈਠੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਯੰਤ ਤੇ ਘ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਸਰਥ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਿਆਂ, ਪ੍ਰਜਾ, ਭਟ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸੁਣੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਕਰ, ਹੋਰ ਮੰਤਰੀ, ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ, ਖੇਡਦੇ ਹਿਰਣ ਜੋ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਜੋ ਚਰਨਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਵਿੰਡੋਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ, ਗਹਿਣੇ ਚੁੱਪ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਤਾਵਾਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦਰ, ਅਤੇ ਜੁੰਡ ਵਾਂਗ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ, ਵਿਆਸ, ਪੁਲਹ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਹਾਨ ਨਾਗ, ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਉੱਚ ਬਚਨ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ, ਚੁੱਪ ਖੜੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਛਤਰੀ ਵਰਗੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਮੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸੋਹਣਪ ਨੂੰ ਮਾਣ ਰਹੀਆਂ, ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡੁੱਲਕੇ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਣ ਛਾ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਰਖਾ ਇੱਕੋ-ਛਾਂਵ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਘਿਉ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਬਰਫ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗੀ, ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ, ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੀਆਂ, ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਨਾਲ, ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ, ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਖਿੜੇ, ਚਮਪਾ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਚਮਕ ਰਹੇ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਣ ਤੇ ਛੱਤਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਨਾਲ ਤਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਬੱਦਲ ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਹਸਾਉਂਦੀ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਲੇਰੇ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਰਖਾ ਪੌਣਾ ਘੰਟਾ ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਉੱਚ ਬਚਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।