ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ: "ਇਹ ਰਾਜ, ਇਹ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਇਕ ਛਣਕ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਇਸ ਝੂਠੀ ਚਮਕ-ਧਮਕ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਬੱਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਇਹ ਮਿੱਥਿਆ ਆਨੰਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ, "ਏ ਮਨ, ਇਹ ਚਤੁਰਾਈ, ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਦੀ ਤਲਪ, ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਨਮ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੇ ਮੂੜਤਾ ਵਲੋਂ ਉਪਜੇ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਚਲਾਕੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵੇਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਉਥੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਜਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ।" ਜਨਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ, "ਤੂੰ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਲੱਗ ਕੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਹੁਣ ਬੱਸ ਕਰ, ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਅਸਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਲੱਭ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਨਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਦਰ ਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਮੁੜ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚਿਆ—"ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਾਂ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ?" ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਕਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਇਹ ਤਾਂ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਅਸਲੀ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਘਾਟੇ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਜੋ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਣਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਰਮ ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੰਦੇ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੋਵੇ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਚਾਲ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਰ ਲੈਣ ਦਿਓ। ਪਰ ਜੇ ਅੰਗ ਅਚਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦ ਮਨ ਸਥਿਰ, ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਸਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਕਰਮ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਕਰਤਾ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੋਟਾ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੀ ਨਾਲ ਇੱਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਜਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਯ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਨਕ ਉਸ ਕਰਮ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮੋਹ ਦੇ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉੱਗਣ ਵਾਂਗ, ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮੰਦੀ ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਵਿਅਵਹਾਰ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਕਰਮ, ਜੋ ਆਦਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਜਨਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਅਕਤੀਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਡੁੱਲੀ, ਆਪਣੇ ਚੇਤਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ, "ਏ ਮਨ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਚੰਚਲ ਫੈਲਾਅ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਅਪਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਨਦੀ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸੌਂ-ਸੌਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਭੋਗ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁੰਝਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।" "ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ। ਸੋਹਣੇ ਮਨ, ਇਸ ਅਸਥਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰ—ਜੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਤੱਤ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰ।" "ਇਸ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਮੋਹ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਤੇਰਾ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਕੜ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਰਹਿ। ਚਾਹੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸੋਹਣੇ ਮਨ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ-ਅਵਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਰੂਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਅਸੱਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਸੱਤ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਅਸਤਿ ਤੇ ਅਸੱਤ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਣਸੁਣੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸੱਤ ਹੈ ਤੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੋਹਣੇ ਮਨ, ਦੱਸ—ਅਸਲ ਤੇ ਅਸੱਤ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਤੇ ਮਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰਾ ਵਿਅਕਤੀਕ ਵਿਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਸੱਚੇ ਹੋ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ; ਅਡੋਲ ਮਨ ਬਣਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਦੇ।" "ਤੂੰ ਤਿੰਡੂਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਸੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿੱਗ। ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਚੰਚਲਤਾ ਛੱਡ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਠੱਗ ਮਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਿਭਾਏ ਤੇ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਰਹਿਣਾ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਆਨੰਦ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ।