ਇਕ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਰਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜੋ ਉੱਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਰੂਪ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਰਖ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਬਾਂਦਰ-ਵਾਂਗ ਚਲਦੇ ਚਲਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਚਲਨ ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਂ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜਨਕ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ, ਜੋ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁਖ ਤੇ ਹਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ," ਪਰ ਹੁਣ, ਦੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਹ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਚੋਰ—ਆਪਣੇ ਆਪ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ 'ਮਨ' ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ—ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਣਛੁਆ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਾ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਪਿਘਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਸਤਕਰਮੀਆਂ, ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ—ਸਰਵੋਤਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ—ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ—ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਵਿਚ ਲੱਭ ਕੇ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਬੱਦਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ', 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ', ਆਦਿ ਝੂਠੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ—ਇਹ ਮਾੜਾ ਤੇ ਅਤਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਵੇਰੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਰਬਾਨ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਰੁਣਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਤੰਭ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਠੀਕ ਰੱਖਦੇ ਹੋ—ਉਠੋ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।" "ਇਹ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ, ਕੈਫਰ ਤੇ ਕੇਸਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਤਿਆਰ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ।" "ਇਸ ਥਾਂ ਮਹਿਲ ਦੀ ਰਾਣੀ ਲਈ ਕਪੜਿਆਂ ਦਾ ਪੰਡਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭੌਂਰਿਆਂ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ-ਕਮਲਾਂ 'ਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਟਾਂ ਵਾਲਾ ਬਗੀਚਾ।" "ਕਮਲ-ਪੁਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛਤਰੀਆਂ, ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਪੰਖੇ ਲੈ ਕੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਦੱਖਣੀ ਭੇਟ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਪੰਖੇ ਹਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰਸੋਈਆਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰੀਤਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਠੰਢੀਆਂ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਉਠੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ! ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" ਦਰਬਾਨ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਜੀਬ ਸੁਭਾਵ 'ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਇਹ ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਹਲਚਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਝੂਠੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਸਭ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਮਨ! ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਨਮ, ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਤੇ ਮੰਦ-ਮੱਤ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।" "ਹੇ ਮਨ! ਜਿਸ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤੂੰ ਉਲਝਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਥੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਸਰਵੋਤਮ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।" "ਹੇ ਮਨ! ਤੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਹਟਦਾ ਰਹਿਆ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ; ਅਸਲ ਸੰਤੋਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਨਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ। ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ, ਆਦਰ ਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਪਲ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। "ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂ? ਕਿਸ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਲਾਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚੀ ਨਹੀਂ?" "ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ? ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚੀ ਨਹੀਂ।" "ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਅਸਲ, ਸਥਿਰ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ, ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ—ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਰਹੇ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਵਜੂਦ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਅਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਕਿਰਿਆ ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜੀ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚਾਹੀਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿਰਿਆ ਕਰੇ; ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?" "ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਥਿਰ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਸਮ, ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਅਕਿਰਿਆ, ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਹੋਣਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇਪਣ ਤੇ ਅਪੱਕੇਪਣ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।