ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਛਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ "ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ" ਜਿਹੀ ਅਣਸੁਣੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੇ ਅਕਾਰਥ ਹੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਅਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੀਮਤ ਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਤੰਗਾ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਣਾ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਬਜਾਏ ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ-ਫੱਟ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਇਸ ਅਣਮਿਟੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਮਿੱਠੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ ਜੋ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਅੰਕੂਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਰੁਕ ਜਾਣਗੇ, ਇਹ ਰੁੱਖ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਚਲਾਕੀਆਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਵਿਚ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਹਨ, ਪਛਾਣ ਲਈਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਹ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਹ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਰੱਸੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਭੋਗ ਲਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ," ਪਰ ਹੁਣ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਚੋਰ—ਆਪਣੇ ਆਪ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ, ਮਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਛੇਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਯੋਗ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਦੀ ਥੋਹਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸਿਧ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ—ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ—ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲੱਭ ਕੇ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੁੱਚੇ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਪਤਝੜ ਵਾਲਾ ਬੱਦਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਿਜਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ," "ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ" ਆਦਿ ਜੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸਵੇਰੇ ਦਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦਵਾਰਪਾਲ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਰੁਣਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਤੰਭ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਠਾਠ ਨਾਲ ਝੱਲਦੇ ਹੋ—ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਜਕਾਜ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਪੂਰੇ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਫੁੱਲਾਂ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਵਾਲਾ ਸੁਗੰਧੀ ਜਲ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪਧਾਰੀ ਨਦੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਮਹਲਾਤੀ ਪੰਡਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੌਰੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਹੋਵੇ। ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਇਹ ਕੰਢੇ ਛਤਰੀਆਂ, ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਅਤੇ ਹੱਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਪੂਜਨ ਲਈ ਸਥਾਨ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ, ਮਣਕਿਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਛਤਰੀਆਂ ਸਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਦੱਖਣੀ ਅਰਪਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੱਖੇ ਲੈ ਕੇ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਜਨ-ਕੱਖਾ, ਜੋ ਤੇਰੀਆਂ ਪ੍ਰਿਯਾ ਵੱਲੋਂ ਠੰਢਾ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਉੱਠੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਵੇ; ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਦਵਾਰਪਾਲ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਉੱਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਇਹ ਰਾਜ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿਠੀ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ-ਔਕਾਤ ਤੇ ਹਲਚਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ, ਇਕੱਲਾ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਰਹਿਤ ਭੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਰਹਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਨ! ਜਨਮ, ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੇ ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਭੁੱਲਾਵੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਚਲਾਕੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਚੰਚਲਤਾ ਵੇਖੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਹਟ ਜਾ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਹੇ ਮਨ! ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਤੇ ਵਾਪਸ ਹਟ ਕੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਛੋਟੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਲੱਗਣ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਸੰਤੋਖ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਲੱਭ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਨਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਤਲੀਂਨ ਹੋਵੇ। ਦਵਾਰਪਾਲ ਨੇ ਵੀ ਆਦਰ ਤੇ ਡਰ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਫਿਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।