ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਤਨੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ? ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮਨ, ਜੋ ਭਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੇਸਵਾਦ ਹੈ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਯਜਨਾਂ, ਰਾਜਸੂਯ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਰਗੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯਗ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ—ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਮੰਦ-ਚਰਿਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ? ਇਹ ਪੀੜਾ ਤੇ ਰੋਗ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅੰਕੂਰ ਵਾਂਗ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਉੱਤੇ ਝੂਠ, ਸੁਖਦਾਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁਖ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਗ਼ਮ ਖੜੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਸ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ? ਆਮ, ਅਣਮੁਖ, ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਸਚੇ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੇਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਵਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਛਣਕ ਲਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਝਪਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਤੇ ਮਿਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਏ ਤੇ ਗਏ—ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ? ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖ, ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵੀ ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਦੁੱਖ-ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ, ਤੇ ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ-ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮੰਨਣ ਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸੀਮਤ ਤੇ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗਾ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ। ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਨਾ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਬਜਾਏ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਟੁੱਟੇ-ਬਟੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਅਣਜੋੜੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਮਿੱਠਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਬੇਅਸਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ, ਫਲ, ਪੱਤਿਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਅੰਕੂਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ-ਰਚਨਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁੱਖ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਬਾਂਦਰ-ਵਾਂਗ ਚਲਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ਾਲੀ ਦਿਖਾਵੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਸਵਾਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਇੱਛਾ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਭੁਗਤ ਚੁਕਾ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ," ਪਰ ਹੁਣ ਦੁਖ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਹੁਣ ਸੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਚੋਰ—ਆਪਣੇ ਆਪ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ 'ਮਨ' ਨਾਮ ਦੇ ਇਸ ਚੋਰ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਮਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਨੰਦ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਦਾ ਕਣ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਪਿਘਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਸੁਖ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਨੇਕ ਤੇ ਸਿਦਧ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਸਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ—ਇਕ ਰਤਨ—ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੁਖ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਬੱਦਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ', 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਆਦਿ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਬਹੁਤ ਗੰਦੇ ਵੈਰੀ—ਮਨ—ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਰੁਣਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਤੰਭ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ—ਉਠੋ, ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਰਤਬ ਪੂਰੇ ਕਰੋ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਕਮਫ਼ਰ ਤੇ ਕੇਸਰ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਘੜੇ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਤਿਆਰ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰਾਣੀ ਲਈ ਕਪੜਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਪ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭੰਬੀ ਕਵਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲ-ਕਵਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਵਲਾਂ ਦੀ ਬਾਗ਼ ਹੋਵੇ। ਕਵਲ-ਤਲਾਵ ਦੀਆਂ ਕੰਢੀਆਂ ਛਤਰੀਆਂ, ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਥਾਵਾਂ, ਨਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਦੱਖਣੀ ਭੇਟ ਦੇਣ ਲਈ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਪੰਖਾ ਹਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਜਨ-ਹਾਲ, ਪ੍ਰੇਮਿਕਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਠੰਢਾ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਠੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸੀਸ ਹੋਵੇ; ਆਪਣਾ ਕਰਤਬ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮੁਖ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।