ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਇਹ ਝੂਠਾ ਭਾਵ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—"ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ"। ਇਸ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਾਜੁਕ ਲਕੀਰ ਵਲੋਂ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਖੋਹ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੌਂਦਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵਿਣੂ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਗੇਂਦ ਬਣ ਚੁੱਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਗਿਆ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਉਂ ਕਰਾਂ? ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਅਟੱਲ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਛਣਕਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਤਛਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀੜਾ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਾਗ ਨਹੀਂ ਆਇਆ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਨੀਚ ਮੱਤ ਨੂੰ ਲਾਨਤ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ—ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਮਧੁਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ 'ਚ—ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ਵਾਨੀ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਸਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਪਾਪੀ, ਹੋਰ ਨਿਰਦਯੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੇ ਮਾਰਿਆ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਨੇ ਘਾਅ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਨੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ—ਫਿਰ ਇਹ ਮੂਰਖ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਦੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮਨ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੁਆਦਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਅਸਲ ਰਸ ਕਿਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸੌਆਂ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਨਾਂ ਹੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁੱਖ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਧਰਤੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ—ਕਿਹੜੀ ਐਸੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਵਿਅੰਗੀ ਨਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਘੇਰਨ? ਇਹ ਰੋਗ ਤੇ ਪੀੜਾਵਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਅਸਲ ਦੇ ਉੱਤੇ ਝੂਠ, ਸੁਖ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਪੀੜਾ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਾਂ? ਆਮ ਤੇ ਨੀਚ ਜੀਵ ਉੱਗਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਰ ਉੱਚ ਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਵਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ ਖੇਡ ਲਈ ਹੀ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ—ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ? ਇੱਥੇ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਖ ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਥਿਰਤਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਆਖ਼ਿਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਕੀ ਕਦਰ? ਜੇ ਮਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਕੌਸ਼ਲਾਂ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣਾਂ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਤਰੇ ਵਰਗਾ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਇੱਥੇ "ਇਹ ਮੇਰਾ" ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ? ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਭਾਵ ਰਚ ਲਏ। ਇਹ ਜੋ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਲਗਾਵ ਕਿਉਂ ਕਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਵਾਨਾ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਨਾਲ ਕਰਦਾ? ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਣਾ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਬਜਾਏ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਿੱਟਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ—ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ? ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨਕਲੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੀਠੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੱਲੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਲ ਰਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅੰਕੁਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹਨ—ਜੇ ਵਿਚਾਰ ਰੁਕ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੁੱਖ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਚਲਾਕੀਆਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਆਦਹੀਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁੱਥੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਵਾਰੀ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ—"ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਖੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ"—ਪਰ ਹੁਣ, ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਆਨੰਦਤ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਚੋਰ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ—ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ "ਮਨ" ਨਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਮਨ-ਰਹਿਤਤਾ ਦਾ ਫਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਛੂਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭੋਗਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਦੀ ਬੂੰਦ, ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿਧ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜੋਹਰ ਵਾਂਗ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲੱਭ ਕੇ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਪਤਝੜੀ ਬੱਦਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ", "ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ" ਆਦਿਕ ਝੂਠੇ ਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਨ—ਇਸ ਅਤਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵੈਰੀ—ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।