ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦਾਗ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਮਾਇਆ ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਕਿਵੇਂ ਘੇਰ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਾਂ? ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਢੱਕ ਲੈਂ।" "ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਹਨ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੌਣ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ?" "ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਬੱਝ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਹ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀ ਲਗਨ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ?" "ਚਾਹੇ ਲਾਭ ਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀ ਵੱਸ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਬੁਲਬੁਲੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਹੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਵੱਡੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਸਭ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀ ਥਿਰਤਾ ਹੈ?" "ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਨ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਾਂ?" "ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਸਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ; ਜੋ ਜੀਵ ਆਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਕੋਟੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੰਘ ਗਏ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੀ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ; ਰਾਜੇ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਚਲੇ ਗਏ—ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਥਿਰਤਾ ਵੇਖੀ?" "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਸ ਖਾਲੀ ਭਟਕਾਵੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਅਧਾਰਤ ਭ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਮਾੜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ 'ਮੈਂ' ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਜੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁੱਖਮ ਰੇਖਾ ਵਲੋਂ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਰਾਜੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਗੇਂਦਾਂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਲ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਾਂ?" "ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਅਟੱਲ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।" "ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ, ਇਛਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਛਣਕਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਾਸਵੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ।" "ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਨੀਚ ਮੱਤ ਉੱਤੇ ਲਾਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਹੈ?" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੱਧ, ਅੰਤ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਪਾਪੀ, ਹੋਰ ਨਿਰਦਈ, ਤੇ ਹੋਰ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਵਲੋਂ ਜਖ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ—ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੋਂ?" "ਮਨ, ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੁਆਦਹੀਣ ਹੈ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ?" "ਸੌ ਸੌ ਯਜ੍ਞ, ਰਾਜਸੂਯ ਜਾਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਬੰਦਾ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੁਵਰਗ ਹੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ—ਚਾਹੇ ਸੁਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ—ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਲੇਸ਼, ਮਾੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ?" "ਇਹ ਰੋਗ ਅਤੇ ਪੀੜਾਵਾਂ—ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਸੱਪ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੇ ਹਨ—ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?" "ਝੂਠ ਸੱਚ ਉੱਤੇ, ਅਸੁਖ ਸੁਖ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਸ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਾਂ?" "ਆਮ, ਅਹੰਕਾਰਹੀਣ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਕਦੇ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—ਪਰ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹਨ।" "ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਖੇਡ ਲਈ ਹੀ ਹਨ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਝਪਕਣ ਜਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ—ਉਹ ਲੋਕ ਆਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ?" "ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਥਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਸੰਪਤੀ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਕੀ ਕੀਮਤ?" "ਜੇਕਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਨ ਮਨ ਵਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹਨ।" "ਜੇਕਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਲਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।" "ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਕਦੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ?" "ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਸਿਰਫ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਤੁਰ ਮਨ ਨੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ 'ਸਵੀਕਾਰ' ਤੇ 'ਅਸਵੀਕਾਰ' ਦੇ ਭਾਵ ਬਣਾਏ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੀਮਤ ਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਲਗਾਵ ਕਰ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗਾ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" "ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਅੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨਾ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਬਜਾਏ ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿਣ ਦੇ।" "ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ?" "ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਬਿਨਾਂ ਬਣਾਵਟ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਮਿੱਠਾ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਵੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਜੋ ਲਕੜੀ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ।" "ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਲ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਨ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।