ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿੰਨਾ ਹੇਠਲਾ ਹੈ। ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਾਜਪਾਟ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਨਾਕਾਰਾ ਸੀ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖੰਡਰ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਸੀਮ ਹਾਂ, ਪਰ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕਿੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਨਾਸਮਝੀ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਚਿੱਤਰਿਤ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥਿਰ ਸਮਝ ਕੇ ਖੜਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਦੂਗਰ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਕ ਜਾਲ ਹੈ; ਹਾਏ, ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਇੰਨਾ ਮੋਹ ਲਾਇਆ? ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਉੱਚੀ ਜਾਂ ਸੱਚੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਕਿਸ ‘ਚ ਟਿਕਾ ਲਵਾਂ? ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੇੜੇ, ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਂ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇੜਾ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਨਾਜੁਕ; ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ? ਹਰ ਸਾਲ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਪਲ-ਪਲ, ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਚੀਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਖਣ, ਵੇਖਣ, ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਜਾਂਚਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਠਹਿਰ ਸਕੇ। ਜੋ ਅੱਜ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਮੈਂ ਇਕ ਐਸੇ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਜੋ ਰੱਸਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਉੱਚਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਨਾਸਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਮੋਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਲੱਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ? ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਢੱਕ ਲੈਂ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਹਨ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੌਣ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਕਲਪਿਤ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਆਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਢੇਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਪਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਇਹ ਸੁਖ ਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀ ਵੱਸ? ਇਹ ਤਾਂ ਬੁੱਲੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਤੇ ਛਲਕਪਟ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ, ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ—ਸਭ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ; ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਪਦਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ? ਜੋ ਕੁਝ ਸੀ, ਸਭ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਾਂ? ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ; ਜੋ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਆਸ ਲਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਸਤਜਨ ਹੱਸਣਗੇ। ਕਰੋੜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੰਘ ਗਏ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਮੁੱਕ ਗਏ; ਰਾਜੇ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਚਲੇ ਗਏ—ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਥਿਰਤਾ ਕਿੱਥੇ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਖਾਲੀ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਮਾੜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਖਸ ਵਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਝੂਠੇ ‘ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਿੰਦਗੀ ਕਈ ਵਾਰ, ਕਈ ਵਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਰੇਖਾ ਵਲੋਂ ਚੁੱਕ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਚੋਬ ਬਣ ਗਏ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਗੇਂਦ ਬਣੇ, ਉਹ ਸਭ ਕਾਲ-ਕਪਾਲੀ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਏ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ? ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਅਟੱਲ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਦੀ ਝਲਕ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਛਿਨਭੰਗੂਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਰਦ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀਰਾਗ ਨਹੀਂ ਆਇਆ—ਹਾਏ, ਆਪਣੇ ਹੇਠਲੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਫੜਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਵਧੀਆ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੋਵੇ? ਜੋ ਵੀ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਸ ਦੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੋਹ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦਿਨ, ਮੰਦਾ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਪਾਪੀ, ਹੋਰ ਨਿਰਦਈ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਵਲੋਂ ਘਾਇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੰਦਾ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੋਂ? ਮਨ, ਜੋ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਖਰਾਬ, ਤੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ? ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੁਵਰਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸੱਪ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ ਉਗਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਝੂਠ ਸੱਚ ਉੱਤੇ, ਦੁੱਖ ਸੁਖ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਸੁਖੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਸ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਾਂ? ਆਮ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਜੀਵ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਕਦੇ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੇਕ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਝਪਕ ਤੇ ਖੁਲਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਆਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ? ਇੱਥੇ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖ, ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਥਿਰਤਾ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਕੀ ਮੁੱਲ?