ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਤਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਦੀ ਵਿਸ਼-ਬੇਲ ਦੀ ਜੜੀ-ਮਾਲਾ ਉਖਾੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਠੇ ਜਾਂ ਨਾ ਉਠੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰਕ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਭਜਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਜੰਗ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲੌਟਿਆ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਵਾਢ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਹਵੈਲੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਫੜਫੜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਕਰਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ: “ਹਾਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹਨ! ਮੈਂ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਬੇਇੰਤ ਤੇ ਵਿਅਰਥ। ਲਾਮਤ ਸਮੇਂ ਵਿਚੋਂ, ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੰਨਾ ਹੇਠਲਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਕਿੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੈ! ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਮੁੱਲ ਹੈ? ਬਿਨਾ ਇਸ ਦੇ, ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਪਰ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਚਿੱਤਰਿਤ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।” “ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਦੂਗਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਾਦੂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ; ਹਾਏ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਕਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ? ਜੋ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਚਾ, ਤੇ ਅਸਲ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲਵਾਂ?” “ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੇੜੇ, ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਵਕੜਾ ਤੇ ਠੱਗ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਵਰ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ; ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਸੁਖ ਲਈ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕੀਦਾ ਹੈ?” “ਸਾਲ-ਸਾਲ, ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ-ਦਿਨ, ਤੇ ਪਲ-ਪਲ, ਸੁਖ ਦੁਖ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂਚਿਆ, ਵੇਖਿਆ, ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਨਿਰੀਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਢੀਠ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਟਿਕ ਸਕਣ।” “ਜੋ ਅੱਜ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਮੈਂ ਇਕ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹਾਂ ਜੋ ਰੱਸੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਦਾਗ ਲੱਗਿਆ, ਮੈਂ ਉੱਤੇ ਹਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਡਿੱਗ ਗਿਆ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।” “ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ? ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨੇਰੇ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਾ ਬੱਦਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਹਨ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੌਣ ਹਨ? ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਕਲਪਿਤ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?” “ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਫੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਆਉਣ ਦੇ, ਜਾਂ ਰਹਿਣ ਦੇ—ਇਹ ਵਪਾਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਬਣੇ ਦੀ ਫੂਕ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਤੇ ਸੁਖ, ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਸਭ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ; ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀ ਟਿਕਾਊ ਹੈ? ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਦੇ, ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ—ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਮੇਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀ ਹੈ?” “ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਫੁੱਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ; ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸਣਗੇ, ਜੋ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਚਲੇ ਗਏ; ਰਾਜੇ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਚਲੇ ਗਏ—ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਟਿਕਾਊ ਕੀ ਹੈ?” “ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਖਾਲੀ ਭਟਕਾਵੇ, ਇਸ ਸਰੀਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਭਟਕਾਵੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮਾੜਾ ਸੁਪਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਲਾਂਤ ਹੋਵੇ। ਵਿਅਰਥ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਦੈਤ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ‘ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਂਗ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।” “ਇਹ ਜੀਵਨ ਕਈ ਵਾਰ, ਕਈ ਵਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਾਝੁਕ ਲਕੀਰ ਦੁਆਰਾ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਰਾਜੇ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪੜੀ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਖੇਡ ਦੇ ਗੇਂਦੇ, ਸਮੇਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ?” “ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਜੇ ਵੀ; ਪਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਹ ਇਕ ਅਟੱਲ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿਚ ਅਸਲੀਅਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਛਣ-ਛਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮੈਂ ਵੈਰਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਹੇਠਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਫੜਿਆ, ਉਹ ਭੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ? ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਚਕਾਰ, ਅੰਤ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ—ਸਭ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਗੰਦ ਨਾਲ ਲੱਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੁੜਾਅ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਦੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਦਿਨ-ਦਿਨ, ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪਾਪੀ, ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਕਰੂ, ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲਤਾ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਕਰਾਹ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਕੀਤਾ।